Cách Việt Nam ứng phó Trung Quốc ở Biển Đông | Dự án Đại Sự Ký Biển Đông

Tác giả: Huỳnh Trung Dũng | Fulcrum ngày 27 tháng 7 năm 2026

Biên dịch: Lê Lam Kiều | Hiệu đính: Huỳnh Trung Dũng | Dự án Đại Sự Ký Biển Đông

Việt Nam đã không ký Tuyên bố chung về Phán quyết của Tòa Trọng tài vốn bác bỏ các yêu sách của Trung Quốc trên Biển Đông. Cách tiếp cận nhất quán “nói ít hơn, làm nhiều hơn” của Hà Nội kết hợp kiềm chế công khai với hàng loạt công cụ chính sách kín đáo hơn.

Việt Nam củng cố thực địa tại Quần đảo Trường Sa. Nguồn: Radio Free Asia

Vào ngày 11 tháng 7 năm 2026, 14 quốc gia, bao gồm Mỹ, Nhật Bản và Philippines, đã ra tuyên bố chung nhân dịp kỷ niệm 10 năm Phán quyết lịch sử của Tòa Trọng tài – phán quyết vốn đã bác bỏ các yêu sách chủ quyền rộng lớn của Trung Quốc trên Biển Đông. Tuyên bố tái khẳng định Phán quyết là một “cột mốc quan trọng”, có tính chất “chung thẩm, ràng buộc pháp lý và dứt khoát”, đồng thời bác bỏ yêu sách của Trung Quốc về “quyền lịch sử” ở Biển Đông. Liên minh Châu Âu (EU) cũng đồng điệu với các nước ký tên khi ra tuyên bố riêng trong cùng ngày để hoan nghênh phán quyết này.

Tuy nhiên, giới quan sát lưu ý rằng ASEAN đã giữ im lặng trong suốt một thập kỷ qua đối với một Phán quyết có hệ quả vô cùng to lớn đối với khu vực, và đặt câu hỏi tại sao Việt Nam – dù luôn kiên quyết phản đối các yêu sách biển của Trung Quốc – lại không nằm trong số các quốc gia ký tên, không giống như Philippines, quốc gia khác cũng trực tiếp tiếp giáp với vùng biển tranh chấp. Lập trường của Việt Nam có thể được giải thích thông qua chính sách đối ngoại, các ưu tiên kinh tế và phương pháp tiếp cận riêng biệt của nước này đối với vấn đề Biển Đông.

Chính sách đối ngoại của Việt Nam không chấp nhận việc tham gia vào các chiến dịch tập thể chống lại Trung Quốc hay bất kỳ cường quốc nào khác. Hà Nội tiếp tục duy trì chính sách quốc phòng “Bốn không”:

Không tham gia liên minh quân sự;
Không đặt căn cứ quân sự nước ngoài trên lãnh thổ;
Không đi với nước này để chống nước khác;
Không sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực.

Tương tự các quốc gia Đông Nam Á khác, Việt Nam e ngại việc chọn bên trong bất kỳ nỗ lực đa phương nào chống lại Trung Quốc hoặc các cường quốc, ngay cả khi nỗ lực đó phục vụ lợi ích của chính Hà Nội. Việt Nam không phải là trường hợp duy nhất: ngoài Philippines – một đồng minh hiệp ước của Mỹ – không có thành viên ASEAN nào khác ký vào tuyên bố chung này.

Lập trường “Bốn không” này gắn liền với chính sách ngoại giao đa hướng (hay ngoại giao “Cây tre”) rộng lớn hơn của Việt Nam — một chiến lược “chọn bên thích ứng ” và cân bằng giữa các cường quốc, đặc biệt là Mỹ và Trung Quốc.

Hơn nữa, dưới sự lãnh đạo thực tế của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Hà Nội đã đặt ra các mục tiêu phát triển đầy tham vọng: tăng trưởng GDP hằng năm ở mức hai chữ số từ năm 2026, đạt mức thu nhập trung bình cao vào năm 2030 (với mục tiêu thu nhập bình quân đầu người đạt 8.500 USD), và trở thành nước phát triển vào năm 2045. Những mục tiêu này đang phải đối mặt với áp lực ngày càng tăng từ thuế quan của Mỹ, sự cạnh tranh Mỹ – Trung và căng thẳng ở Trung Đông.

Để đạt được các mục tiêu này, Việt Nam gần như không có lựa chọn nào khác ngoài việc duy trì mối quan hệ kinh tế chặt chẽ với Trung Quốc — đối tác thương mại lớn nhất, thị trường xuất khẩu lớn thứ hai và đối tác hạ tầng quan trọng của Việt Nam. Trong bối cảnh đó, việc công khai lên án Trung Quốc cùng với hàng chục quốc gia khác nhiều khả năng sẽ lợi bất cập hại.

Dù vậy, Hà Nội hoàn toàn không hề khoanh tay đứng nhìn khi Trung Quốc gia tăng khẳng định chủ quyền ở Biển Đông. Trong hơn một thập kỷ qua, Việt Nam đã kiên trì theo đuổi cách tiếp cận “nói ít hơn, làm nhiều hơn”, kết hợp kiềm chế công khai với một loạt công cụ chính sách kín đáo hơn.

Việt Nam tránh công khai tham gia cùng các quốc gia khác lên án Trung Quốc ở Biển Đông xuất phát từ chính sách đối ngoại, các ưu tiên phát triển và cách tiếp cận được tính toán kỹ lưỡng đối với cuộc tranh chấp này.

Thứ nhất, kể từ cuộc khủng hoảng giàn khoan năm 2014, Việt Nam phần lớn đã kiềm chế phản đối Trung Quốc công khai, chỉ lên tiếng chủ yếu khi vị thế pháp lý của mình bị thách thức trực tiếp — chẳng hạn như lệnh cấm đánh bắt cá đơn phương của Trung Quốc trên vùng biển Việt Nam, các tàu Trung Quốc khảo sát trong Vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) của Việt Nam, hoặc việc nước này gia tăng xây dựng ở Quần đảo Hoàng Sa đang bị tranh chấp.

Thứ hai, Hà Nội đã đối đầu với Bắc Kinh trên biển — một cách thường xuyên dù âm thầm — bất cứ khi nào tàu Trung Quốc xâm phạm EEZ của Việt Nam, cản trở hoạt động thăm dò dầu khí hoặc quấy rối các thực thể mà Việt Nam đang đóng giữ ở Quần đảo Trường Sa. Những sự can thiệp này tuy không được truyền thông quốc tế chú ý, nhưng chắc chắn Bắc Kinh sẽ phải ghi nhận.

Thứ ba, Việt Nam đã từng bước củng cố vững chắc lập trường pháp lý của mình ở Biển Đông: đặt nền móng cho các vụ kiện tiềm năng trong tương lai (tương tự như vụ Philippines kiện Trung Quốc), đồng thời gửi công hàm lên Liên Hợp Quốc phản đối các yêu sách của Trung Quốc và khẳng định quyền của mình đối với thềm lục địa mở rộng theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS). Thay vì tham gia tuyên bố đa phương, Hà Nội đã đánh dấu đúng ngày kỷ niệm 10 năm bằng một tuyên bố riêng, tái khẳng định UNCLOS và qua đó ngầm ủng hộ Phán quyết của Tòa Trọng tài.

Thứ tư, trong vài năm qua, Việt Nam đã âm thầm nhưng gia tăng mạnh mẽ tốc độ bồi đắp và xây dựng đảo trên khắp quần đảo Trường Sa, chuyển dịch từ cải tạo đất sang xây dựng hạ tầng vận hành. Những hoạt động này giúp nâng cao năng lực của Việt Nam trong việc đối phó với các hành vi của Trung Quốc như khảo sát trong EEZ của Việt Nam, quấy rối hoạt động ngư nghiệp và thăm dò dầu khí, cũng như đe dọa các thực thể Việt Nam đang kiểm soát. Thật vậy, Việt Nam đang ngày càng đặt ra những thách thức thực địa đối với các yêu sách biển rộng lớn trái với UNCLOS và luật pháp quốc tế của Trung Quốc.

Cuối cùng, Việt Nam đã không ngừng thắt chặt quan hệ quốc phòng với các quốc gia khác có lợi ích liên quan tại Biển Đông. Sau khi nâng cấp quan hệ với Mỹ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vào năm 2023, Hà Nội đã tiếp nhận tàu tuần tra thứ ba từ Lực lượng Bảo vệ Bờ biển Mỹ, đón các tàu hải quân Mỹ ghé thăm, và tiếp đón Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth vào tháng 11 năm 2025. Nước này cũng đẩy mạnh hợp tác công nghệ quốc phòng với Nhật Bản, bao gồm một thỏa thuận đào tạo được ký kết vào tháng 12 năm 2025, đồng thời ký hợp đồng mua tên lửa hành trình siêu thanh BrahMos của Ấn Độ vào tháng 5 năm 2026.

Hơn nữa, Việt Nam đã nâng cấp quan hệ lên “Đối tác Chiến lược Tăng cường” và ký biên bản ghi nhớ về hợp tác quốc phòng với Philippines trong chuyến thăm Manila của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vào tháng 6 năm 2026, qua đó tái khẳng định rõ ràng cam kết đối với UNCLOS và phán quyết năm 2016 ở cấp độ song phương — mà không phải gánh chịu chi phí chính trị như khi tham gia một tuyên bố đa phương.

Tóm lại, việc Việt Nam kiềm chế không công khai cùng các quốc gia khác lên án Trung Quốc ở Biển Đông xuất phát từ chính sách đối ngoại, các ưu tiên phát triển và cách tiếp cận được tính toán kỹ lưỡng đối với cuộc tranh chấp này. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn tiếp tục âm thầm chống lại các yêu sách và hoạt động của Trung Quốc, cả về mặt pháp lý lẫn trên thực địa.

TS. Huỳnh Trung Dũng là Nghiên cứu viên Cao cấp tại Trung tâm Nghiên cứu ASEAN thuộc Viện Nghiên cứu Đông Nam Á – Yusof Ishak. Lê Lam Kiều là cộng tác viên Dự án Đại Sự Ký Biển Đông. Bài viết gốc được đăng ở đây.

Nguyên tắc hoạt động của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông.

—————

Dự án Đại Sự Ký Biển Đông tồn tại dựa trên tài trợ của cộng đồng. Nếu quý độc giả muốn có một nguồn thông tin tri thức khách quan, đa chiều dựa trên chiều sâu chuyên môn và dữ liệu có hệ thống, Dự án Đại Sự Ký Biển Đông là một địa chỉ mà mọi người có thể tin tưởng.

Mỗi khoản tài trợ giúp chúng tôi duy trì nhân sự nghiên cứu độc lập, cập nhật chuyển động trên biển và những tác động an ninh kinh tế, và mở rộng cơ sở dữ liệu tri thức về Biển Đông. Hãy chung tay cùng với chúng tôi duy trì Dự án bằng cách tài trợ cho Dự án, và khuyến khích bạn bè, đồng nghiệp cùng tài trợ Dự án. Xem hướng dẫn tài trợ ở đây: https://dskbd.org/tai-tro-cho-du-an/. Chúng tôi công khai báo cáo tài chính tóm tắt mỗi năm và báo cáo đầy đủ vào cuối mỗi hai năm. Chúng tôi xin trân trọng cảm ơn.