Tác giả: Hoàng Việt Hải, Phạm Thanh Vân và cộng sự | Dự án Đại Sự Ký Biển Đông

1. Diễn biến sự kiện

Trong khuôn khổ sứ mệnh tiếp tế dân sự thứ tư mang tên “Balik Pag-asa” (được tổ chức từ ngày 30 tháng 4 đến ngày 5 tháng 5 năm 2026) của liên minh dân sự Atin Ito, tàu MV Kapitan Felix Oca chở các tình nguyện viên và phóng viên hướng đến Đảo Thị Tứ đã bị tàu Hải cảnh Trung Quốc số hiệu 3103 bám theo liên tục từ khi mới cách Manila khoảng 90 hải lý.[1] Như thường lệ, Quân đội Philippines điều lực lượng hộ tống để đảm bảo an toàn cho hành trình.[2]

Diễn biến đáng chú ý nhất xảy ra khi các phóng viên đài IBC-13 và đơn vị vận hành drone của Atin Ito triển khai thiết bị bay không người lái thương mại DJI để ghi hình hiện trường.[3] Thiết bị đã từ chối khởi động ngay cả khi tàu còn cách đảo Mindoro 127 hải lý, hoàn toàn trong vùng biển không bị tranh chấp của Philippines.[4] Trong quá trình khắc phục sự cố kéo dài khoảng 45 phút, màn hình điều khiển lần lượt hiện hai thông báo lỗi: yêu cầu đăng ký với Cục Hàng không Dân dụng Trung Quốc (CAAC) và lỗi hệ thống điều hướng.[5] Sự cố được xác nhận bởi nhiều đơn vị truyền thông độc lập có mặt trên tàu và được đưa tin rộng rãi.

2. Bản chất kỹ thuật của sự cố: Những gì chúng ta đã biết và chưa biết

Hiện tại, chưa có kết quả điều tra kỹ thuật độc lập nào về sự cố được công bố. Các bằng chứng hiện có gợi ý hai cơ chế kỹ thuật riêng biệt có thể đã xảy ra đồng thời và tương tác với nhau.

2.1. Hàng rào địa lý và cơ chế xác thực CAAC

Lớp thứ nhất là hàng rào địa lý và cơ chế xác thực CAAC. Truyền thông Philippines mô tả sự cố bằng thuật ngữ “geofencing” hay “hàng rào địa lý”, tức tính năng phần mềm giới hạn hoạt động của thiết bị dựa trên tọa độ GPS. Thuật ngữ này đúng về mặt kỹ thuật nhưng cần hiểu rõ hai thế hệ cơ chế đang tồn tại song song.

Thế hệ đầu là hệ thống hàng rào địa lý do chính DJI xây dựng trong phần mềm nhúng của thiết bị với cơ sở dữ liệu vùng hạn chế bay. DJI chính thức tuyên bố gỡ bỏ hệ thống này trên toàn cầu từ tháng 1 năm 2025, chuyển tất cả vùng cấm thành “vùng cảnh báo” mà phi công tự chịu trách nhiệm.[6] Tuy nhiên, có một ngoại lệ quan trọng đã được người dùng xác nhận: hàng rào địa lý vẫn còn nguyên hiệu lực tại Trung Quốc, và như vậy có khả năng bao trùm cả những không gian mà Trung Quốc tuyên bố chủ quyền.[7] Điều này có nghĩa là toàn bộ khu vực Trường Sa, bao gồm vùng biển Philippines (và Việt Nam) mà Trung Quốc yêu sách, có khả năng vẫn nằm trong vùng bị hàng rào địa lý khóa bay theo cơ sở dữ liệu nội bộ của DJI.

Thế hệ thứ hai là cơ chế xác thực CAAC bắt buộc trong phần mềm nhúng của thiết bị. Phần mềm nhúng (firmware) là chương trình được nhà sản xuất cài sẵn vào bộ nhớ của thiết bị ngay từ nhà máy, người dùng thông thường không thể tự ý thay đổi hay xóa bỏ. Khác với phần mềm thông thường, phần mềm nhúng có thể được cập nhật từ xa theo ý nhà sản xuất, và mỗi lần cập nhật có thể mang vào các quy tắc hoạt động mới mà người dùng không hay biết. Đáng chú ý là thông báo “CAAC registration is required” đã xuất hiện trên thiết bị DJI từ năm 2024,[8] cho thấy tiêu chuẩn GB mới không tạo ra cơ chế này từ đầu mà bắt buộc hoá một cơ chế đã tồn tại từ trước.

Từ ngày 1 tháng 5 năm 2026, Trung Quốc bắt buộc áp dụng hai tiêu chuẩn quốc gia mới GB 46761-2025 và GB 46750-2025, theo đó mọi drone sản xuất tại Trung Quốc phải được đăng ký danh tính thật với hệ thống quản lý tập trung của CAAC thì mới được kích hoạt và cất cánh.[9] Về mặt pháp lý, hai tiêu chuẩn này chỉ áp dụng cho drone hoạt động trong lãnh thổ Trung Quốc. Hoa Kỳ và Châu Âu cũng có những quy định tương tự. Nhưng điều đáng chú ý ở đây là phạm vi “lãnh thổ Trung Quốc” nơi những tiêu chuẩn này áp dụng. Và ràng buộc được nhúng trực tiếp vào phần cứng và phần mềm nhúng của thiết bị ngay từ nhà máy, áp dụng cho cả những thiết bị xuất khẩu, và người dùng không thể tắt hay bỏ qua dù không ở Trung Quốc.

Hai tiêu chuẩn GB được đồng soạn thảo bởi Huawei và ZTE cùng với CAAC và các tổ chức nhà nước khác,[10] tức kiến trúc giám sát được thiết kế bởi hai tập đoàn viễn thông lớn nhất Trung Quốc. Những  tiêu chuẩn này không chỉ áp dụng cho DJI mà bao gồm toàn bộ các nhà sản xuất drone dân sự tại Trung Quốc, bao gồm Autel, Yuneec, Walkera và hàng trăm thương hiệu nhỏ hơn. DJI chiếm hơn 70% thị phần drone thương mại toàn cầu, song toàn bộ thị trường drone Trung Quốc hợp lại chiếm tỷ lệ còn lớn hơn nhiều, có nghĩa là phần lớn thiết bị bay dân sự đang lưu hành trên toàn thế giới đều tiềm ẩn rủi ro tương tự. Nói cách khác, đúng vào thời điểm DJI bị áp lực phải gỡ bỏ hàng rào địa lý cũ dưới áp lực từ thị trường quốc tế, Trung Quốc đã thay thế nó bằng một cơ chế kiểm soát tinh vi hơn, có hiệu lực pháp lý cao hơn và phạm vi tác động rộng hơn. Cơ chế này giải thích vì sao drone của Atin Ito hoạt động bình thường trong ba sứ mệnh trước nhưng bị lỗi đúng vào ngày 1 tháng 5 năm 2026. 

2.2. Can thiệp vào GPS từ hạ tầng của Trung Quốc

Lớp thứ hai là khả năng GPS bị gây nhiễu hoặc giả mạo tín hiệu từ hạ tầng của Trung Quốc trong khu vực, phản ánh qua thông báo lỗi hệ thống điều hướng xuất hiện sau thông báo lỗi CAAC. Một số báo cáo truyền thông Philippines dẫn nhận định rằng Trung Quốc đã bắt đầu dùng vệ tinh và GPS để can thiệp vào hoạt động của drone sản xuất tại Trung Quốc trong vùng biển này. Năng lực gây nhiễu GPS của Trung Quốc tại Trường Sa đã được các tổ chức nghiên cứu độc lập ghi nhận trong nhiều năm qua.[11]

Hai lớp vấn đề này có thể đã khuếch đại lẫn nhau, khiến thiết bị hoàn toàn không thể hoạt động. Chưa có điều tra kỹ thuật độc lập xác nhận tỷ trọng đóng góp của từng cơ chế, và sự không chắc chắn này tự nó đã là căn cứ đủ để các quốc gia đang bị tranh chấp bởi Trung Quốc phải lưu ý.

3. Ý nghĩa chiến lược

3.1. Vũ khí hoá chuỗi cung ứng công nghệ dân sự

Sự kiện tại Đảo Thị Tứ minh hoạ một chiến lược cấu trúc mà Trung Quốc đang triển khai ở quy mô toàn cầu: biến vị thế thống lĩnh sản xuất công nghệ dân sự thành đòn bẩy địa chính trị. Không giống các biện pháp cấm vận hay hạn chế xuất khẩu truyền thống vốn tác động từ bên ngoài và dễ nhận diện, cơ chế này được nhúng vào bên trong sản phẩm trước khi xuất xưởng, im lặng cho đến khi được kích hoạt theo điều kiện mà cơ quan quản lý Trung Quốc quy định. Trung Quốc không trực tiếp kiểm soát từng sản phẩm sau khi xuất khẩu mà thiết lập các yêu cầu pháp lý buộc nhà sản xuất phải tự nhúng cơ chế kiểm soát vào sản phẩm ngay từ nhà máy. Người mua thông thường không có cơ chế khiếu nại thực tế. Điều làm cho chiến lược này đặc biệt hiệu quả khi nó khai thác chính quyết định mua sắm hợp lý của người dùng. Drone DJI hay Autel được chọn vì giá tốt, chất lượng cao và dễ sử dụng, không phải vì người dùng muốn chấp nhận rủi ro địa chính trị. Khi ràng buộc kỹ thuật được kích hoạt, người dùng đã ở giữa tình huống cần thiết bị nhất và không còn lựa chọn thay thế kịp thời. Đây là mô hình tạo ra sự phụ thuộc trước, áp đặt kiểm soát sau.

3.2. Yêu sách chủ quyền thông qua hạ tầng kỹ thuật số

Sự kiện Đảo Thị Tứ nằm trong một mô thức nhất quán rộng hơn về sự hiện diện kỹ thuật số của Trung Quốc trong khu vực. Trước đó, có báo cáo cho biết điện thoại của quan chức Philippines đã tự động kết nối vào mạng di động Trung Quốc khi tiếp cận Đảo Thị Tứ, nhận tin nhắn “Welcome to CHINA”,[12] một hệ quả vật lý từ sự hiện diện hạ tầng viễn thông công suất cao của Trung Quốc trên các đảo nhân tạo ở Trường Sa. Hàng rào địa lý của DJI và cơ chế xác thực CAAC đều dựa trên cùng một cơ sở dữ liệu địa lý do nhà nước Trung Quốc phê duyệt, phản ánh định nghĩa lãnh thổ của Trung Quốc chứ không phải ranh giới được quốc tế công nhận theo UNCLOS. Thông báo lỗi yêu cầu đăng ký CAAC xuất hiện trên màn hình thiết bị của một nhà báo Philippines đang hoạt động trong vùng biển Philippines có thể coi là một tuyên bố chủ quyền được áp đặt thông qua phần mềm thương mại. Bắc Kinh đang hệ thống hoá việc dùng hạ tầng kỹ thuật số để áp đặt nhận thức về chủ quyền mà không cần leo thang quân sự trực tiếp, tạo ra tiền lệ pháp lý và tâm lý theo thời gian.

3.3. Kiểm soát thông tin như một công cụ chiến thuật

Việc tước đoạt khả năng ghi hình từ trên không trong các sứ mệnh dân sự có tác động trực tiếp đến khả năng tài liệu hoá các hành vi vi phạm trên biển. Không có hình ảnh và video, việc vận động quốc tế và truy cứu trách nhiệm pháp lý trở nên khó khăn hơn đáng kể. Kết hợp với các chiến thuật khác như vòi rồng và tàu bám đuôi đã được ghi nhận trong nhiều sự kiện trước, có thể thấy kiểm soát thông tin hình ảnh cũng là một mắt xích trong chiến lược vùng xám toàn diện hơn của Trung Quốc tại Biển Đông.

3.4. Rủi ro với hạ tầng số Việt Nam

Việc Huawei và ZTE cùng tham gia soạn thảo hai tiêu chuẩn GB không chỉ là chi tiết kỹ thuật của ngành drone mà còn là tín hiệu về một mô hình quản trị công nghệ rộng hơn có tích hợp yếu tố địa chính trị của Trung Quốc. Điểm mấu chốt của mô hình này là phần cứng được triển khai trước, còn ràng buộc chức năng và yêu cầu tuân thủ có thể được cập nhật từ xa qua phần mềm nhúng sau đó.

Điều này trở nên đáng chú ý hơn khi cả Huawei và ZTE đều đã trúng thầu cung cấp thiết bị viễn thông tại Việt Nam. Một điều tra độc quyền của Reuters dựa trên bảy nguồn tin trực tiếp xác nhận rằng một liên danh có Huawei đã trúng hợp đồng 23 triệu USD vào tháng 4 năm 2025 và ZTE giành ít nhất hai hợp đồng tổng trị giá hơn 20 triệu USD cho anten 5G tại Việt Nam. Các hợp đồng đầu tiên xuất hiện chỉ vài tuần sau khi Nhà Trắng công bố thuế quan đối với hàng hoá Việt Nam.[13] Một nguồn tin nội bộ cho biết nguyên nhân chủ yếu là giá thành của công nghệ Trung Quốc cạnh tranh hơn. Hoa Kỳ đã cảnh báo tại ít nhất hai cuộc họp ngoại giao tại Hà Nội rằng các hợp đồng này có thể làm xói mòn niềm tin vào mạng lưới của Việt Nam và đe dọa khả năng tiếp cận công nghệ tiên tiến của Hoa Kỳ. Đến tháng 3 năm 2026, Reuters tiếp tục ghi nhận rằng Mobifone, nhà mạng thuộc Bộ Công an, đang đàm phán các hợp đồng 5G mới với Huawei và ZTE, trong bối cảnh một trạm phát sóng Huawei đã được phát hiện gắn trên tòa nhà gần Tổng lãnh sự quán Mỹ tại TP.HCM. Đáng chú ý, Việt Nam đã tham gia sáng kiến “Clean Network” của Hoa Kỳ vào năm 2020, trong đó cam kết loại trừ thiết bị Huawei và ZTE khỏi mạng 5G, nhưng thực tế triển khai năm 2025 đã đi ngược lại cam kết đó.[14]

Mặc dù hiện tại, hạ tầng mạng Việt Nam không hoàn toàn phụ thuộc vào Huawei và ZTE, và có những lập luận cho rằng Việt Nam sẽ không để hai tập đoàn này thâm nhập hạ tầng lõi của mạng viễn thông, nhưng ranh giới “lõi” không cố định theo thời gian. Đức từng áp dụng logic tương tự, giữ Nokia và Ericsson ở tầng lõi và cho phép sử dụng thiết bị Huawei ở tầng truy cập, cho đến khi cơ quan tình báo BfV xác nhận rằng ranh giới đó không có ý nghĩa kỹ thuật thực sự trong kiến trúc 5G hiện đại,[15] nước Đức đã quyết định loại bỏ Huawei vào năm 2024. Hoa Kỳ cũng liên tục mở rộng phạm vi kiểm soát thiết bị viễn thông Trung Quốc, từ cấm thiết bị lõi mạng (2021) đến cấm mọi thiết bị có linh kiện từ Huawei, ZTE và các công ty trong Covered List (FCC, tháng 10/2025), bao gồm cả camera an ninh và thiết bị đầu cuối.[16]

Bài học từ sự cố drone ở Đảo Thị Tứ cũng cho thấy drone DJI không thâm nhập vào hạ tầng “lõi” của bất kỳ hệ thống nào, nhưng phần mềm nhúng trong thiết bị vẫn có khả năng thay đổi hành vi người dùng đúng vào thời điểm nhạy cảm nhất. Nếu mô hình này được nhân rộng sang hạ tầng viễn thông, hệ quả sẽ không chỉ dừng lại ở một màn hình điều khiển drone của một nhà báo bị tắt giữa Biển Đông.

3.5. Cơ hội chiến lược cho các nhà sản xuất Việt Nam

Nghịch lý của sự kiện Đảo Thị Tứ là nó đã làm rõ hơn bao giờ hết một khoảng trống thị trường khổng lồ đang chờ được lấp đầy. DJI chiếm hơn 70% thị phần drone thương mại toàn cầu, nhưng chính vị thế độc quyền đó, khi bị vũ khí hoá thông qua hàng rào địa lý phản ánh yêu sách lãnh thổ Trung Quốc, đang tạo ra nhu cầu cấp bách cho một lựa chọn thay thế đáng tin cậy mà thị trường thế giới hiện chưa đáp ứng được.

Một số nhà sản xuất ngoài Trung Quốc đã bắt đầu định vị lại mình trong bối cảnh này. Skydio của Hoa Kỳ nổi bật với khả năng bay tự hành và chứng nhận Blue sUAS, đạt tiêu chuẩn an ninh cho phép dùng trong các cơ quan liên bang Hoa Kỳ. Hoa Kỳ đã cấm quân đội và nhiều cơ quan liên bang dùng drone Trung Quốc từ năm 2020, và tiếp tục đưa DJI vào danh sách giám sát an ninh quốc gia cuối năm 2025, càng thúc đẩy nhu cầu cho nhà sản xuất thay thế.

Đối với Việt Nam bởi vậy đây là một cơ hội công nghiệp hiếm có. Việt Nam đang được một số công ty Hoa Kỳ xem xét như điểm đa dạng hoá chuỗi cung ứng điện tử và công nghệ chính xác nhờ thế mạnh về kỹ thuật chính xác, phần mềm và trí tuệ nhân tạo. Thách thức vẫn còn lớn vì khi sản phẩm Trung Quốc đã chiếm lĩnh thị phần với giá thấp và chất lượng cao khó cạnh tranh trực tiếp trong ngắn hạn. Cơ hội thực tế cho Việt Nam nằm ở phân khúc drone chuyên dụng cho an ninh, giám sát hàng hải và quốc phòng, nơi yếu tố tin cậy và độc lập phần mềm nhúng quan trọng hơn giá thành.

5. Kết luận

Sự việc xảy ra với đoàn dân sự Atin Ito tại đảo Thị Tứ là bằng chứng cụ thể và trực tiếp về nguy cơ khi sử dụng thiết bị điện tử Trung Quốc trong bối cảnh hai bên đang có tranh chấp chạm đến “lợi ích cốt lõi” mà Bắc Kinh tuyên bố. Dù drone DJI là sản phẩm thương mại thuần tuý, sự việc cho thấy khi cần, Trung Quốc sẵn sàng xoá nhoà ranh giới giữa thiết bị dân sự và công cụ địa chính trị. Không cần một cuộc tấn công mạng hay hành động quân sự, một bản cập nhật firmware và một cơ sở dữ liệu địa lý phản ánh yêu sách lãnh thổ đã đủ để vô hiệu hoá khả năng ghi hình của một phái đoàn báo chí đang hoạt động trong vùng biển được luật pháp quốc tế công nhận là của Philippines.

Bài học từ vụ việc này không dừng lại ở drone. Bất kỳ thiết bị nào có phần mềm nhúng nguồn gốc Trung Quốc, từ camera an ninh đến bộ định tuyến và thiết bị đo lường, đều có khả năng bị thao túng từ xa theo điều kiện địa lý hoặc chính trị mà người sử dụng không kiểm soát được. Rủi ro này không đòi hỏi phải có ý định xấu ngay từ đầu, bởi nó được tích hợp vào kiến trúc hệ thống thông qua cơ chế cập nhật từ xa, tiêu chuẩn kỹ thuật bắt buộc và cơ sở dữ liệu địa lý do nhà nước phê duyệt. Đây là lý do mà cả Hoa Kỳ lẫn Đức đã hành động dựa trên đánh giá rủi ro kiến trúc, không cần chờ bằng chứng về cửa hậu đã được kích hoạt.

Điều này đặt ra một yêu cầu quản trị rủi ro đối với Philippines, Việt Nam, cũng như các nước ASEAN đang bị Trung Quốc tranh chấp ở Biển Đông. Câu hỏi không còn là liệu rủi ro này có tồn tại hay không, mà là tốc độ và quy mô của việc kiểm soát và đa dạng hoá chuỗi cung ứng công nghệ để phòng ngừa rủi ro địa chính trị từ sớm. Về đối ngoại, Philippines và Việt Nam có lẽ sẽ muốn thúc đẩy thảo luận tại các diễn đàn khu vực về các tiêu chuẩn thiết bị và công nghệ trung lập địa chính trị.

Câu chuyện ở Đảo Thị Tứ là lời nhắc nhở rằng khoa học công nghệ và chủ quyền lãnh thổ đang ngày càng gắn kết chặt chẽ, khi công nghệ không chỉ giúp một quốc gia chiếm ưu thế trên thực địa mà còn có thể được dùng để kiểm soát năng lực hành động của một quốc gia khác từ khoảng cách xa. Tuy nhiên, bài học này không nên biến thành nỗi sợ bất an hay các chính sách siết chặt an ninh gây ức chế sáng tạo. Ngược lại, đây là lý do cấp bách để xây dựng một môi trường lành mạnh, nơi năng lực khoa học công nghệ nội sinh có thể nảy mầm và phát triển hướng tới tự chủ thực sự. Hơn thế nữa, với một chiến lược đúng đắn và hành lang pháp lý phân biệt rõ ràng giữa thương mại và an ninh, doanh nghiệp khoa học công nghệ Việt Nam hoàn toàn có cơ hội trở thành đối tác đáng tin cậy trên thị trường toàn cầu. 

Bài viết được thực hiện bởi các cộng tác viên và thành viên Dự án Đại Sự Ký Biển Đông. Các tác giả xin cảm ơn sự hỗ trợ của một số kỹ sư  trong lĩnh vực viễn thông và điện tử. Mọi sai sót thuộc về nhóm tác giả.

Tải phiên bản PDF cùng chú thích đầy đủ ở đây.

Chính sách tiếp cận báo cáo và dữ liệu chuyên sâu của Dự Án Đại Sự Ký Biển Đông

Nguyên tắc hoạt động của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông.

—————

Dự án Đại Sự Ký Biển Đông tồn tại dựa trên tài trợ của cộng đồng. Nếu quý độc giả muốn có một nguồn thông tin tri thức khách quan, đa chiều dựa trên chiều sâu chuyên môn và dữ liệu có hệ thống, Dự án Đại Sự Ký Biển Đông là một địa chỉ mà mọi người có thể tin tưởng. Hãy chung tay cùng với chúng tôi duy trì Dự án bằng cách tài trợ cho Dự án, và khuyến khích bạn bè, đồng nghiệp cùng tài trợ Dự án. Xem hướng dẫn tài trợ ở đây: https://dskbd.org/tai-tro-cho-du-an/. Báo cáo tài chính sẽ được tổng kết vào cuối năm. Chúng tôi xin trân trọng cảm ơn.