Tác giả: Chris Horton | The Wire China ngày 10 tháng 5 năm 2026

Lược thuật: Hoàng Việt Hải | Dự án Đại Sự Ký Biển Đông

Ngày 6 tháng 5 năm 2026 đánh dấu một cột mốc có tính biểu tượng trong an ninh khu vực: lần đầu tiên kể từ sau Thế chiến II, lực lượng Nhật Bản bắn chìm một mục tiêu hải quân trên lãnh thổ Philippines trong khuôn khổ một cuộc tập trận đa phương. Nếu nhìn rộng hơn, đây không chỉ là một diễn biến quân sự. Đó là bằng chứng rằng kiến trúc răn đe dọc Chuỗi Đảo Thứ Nhất đang được củng cố bằng năng lực thật, bằng các thỏa thuận pháp lý song phương, và bằng sự hội tụ chiến lược giữa các nước có cùng nỗi lo về Trung Quốc.

Bài viết của Chris Horton nêu ra một thực tế ngày càng rõ: Nhật Bản, Philippines và Đài Loan đang dịch chuyển về phía một cấu trúc an ninh phi chính thức nhưng ngày càng có chiều sâu thể chế. Sự hội tụ này không dựa trên một hiệp ước kiểu NATO, mà dựa trên địa lý, nhận thức chung về mối đe dọa, và nhu cầu cùng nhau giữ cho Đài Loan không bị ép buộc bằng vũ lực.

Balikatan 2026 là biểu hiện nổi bật nhất của xu hướng đó. Việc Nhật Bản mang Type 88 đến, kết hợp với sự hiện diện của các hệ thống Typhon và NMESIS của Hoa Kỳ, cho thấy khu vực bắc Philippines đang được định hình như một vành đai chống tiếp cận có khả năng tác động trực tiếp đến eo biển Luzon và Kênh Bashi.

Nền tảng thể chế mới

Điểm quan trọng nhất nằm ở chỗ quan hệ Nhật Bản – Philippines không còn là hợp tác an ninh lỏng lẻo. Hiệp định Tiếp cận Tương hỗ và sau đó là Hiệp định hợp tác hậu cần song phương Nhật–Philippines (ACSA) đã tạo ra bộ khung cho hiện diện quân sự, chia sẻ hậu cần, tiếp liệu và hỗ trợ vận hành trên thực địa. Từ đó, điều từng bị xem là nhạy cảm về chính trị đã trở thành khả thi về pháp lý và khả dụng về quân sự. Cũng từ đây, khái niệm tiểu đa phương (minilateral) trở nên quan trọng. Những cấu trúc hẹp, linh hoạt và ít ràng buộc hình thức hơn lại có thể vận hành nhanh hơn, đặc biệt trong một không gian chiến lược mà mọi quyết định chậm trễ đều tạo ra lợi thế cho bên sẵn sàng sử dụng sức ép trước.

Balikatan 2026 và ngôn ngữ của năng lực

Balikatan 2026 không còn là một cuộc tập trận đồng minh theo nghĩa truyền thống. Nó mang dáng dấp của một cuộc trình diễn cấu trúc chiến trường tương lai. Việc tên lửa Type 88 được phóng từ Luzon, việc Typhon có thể phóng Tomahawk từ hạ tầng dân sự, và việc nhiều quốc gia cùng hiện diện tại khu vực gần Đài Loan, bao gồm cả Đài Loan một cách thầm lặng, cho thấy điều đang được thử nghiệm không chỉ là thao tác kỹ thuật, mà là khả năng phối hợp trong một không gian khủng hoảng thực.

Ở đây, thông điệp gửi đến Bắc Kinh là tương đối rõ. Bất kỳ toan tính nào muốn dùng sức mạnh quân sự để thay đổi hiện trạng ở Đài Loan đều sẽ phải đi qua một tuyến phòng thủ ngày càng dày lên tại cực bắc Philippines và vùng nước kế cận Nhật Bản. Điều này khiến vai trò của eo biển Luzon và Kênh Bashi dịch chuyển từ một tuyến qua lại chiến lược trong tính toán của hải quân Trung Quốc, thành một yết hầu bị khóa bởi hỏa lực trên bờ và sự hiện diện thường xuyên của liên quân Hoa Kỳ–Nhật Bản–Philippines, nơi bất kỳ nỗ lực cơ động quy mô lớn nào của PLAN cũng chứa rủi ro đối đầu trực tiếp.

Việt Nam ở đâu trong bức tranh này?

Việt Nam không được đề cập trong bài viết, nhưng có thể liên hệ như một trường hợp địa chính trị đặc biệt. Việt Nam không tham gia Balikatan, không được đặt trong tam giác Nhật Bản – Philippines – Đài Loan, và cũng không có dấu hiệu muốn gia nhập một cấu trúc liên minh quân sự hẹp. Điều đó phù hợp với chính sách đối ngoại bốn không và với cách Việt Nam luôn tránh bị kéo vào các kiến trúc có thể bị diễn giải như liên minh chống Trung Quốc.

Tuy nhiên, việc không tham gia không đồng nghĩa với việc không liên quan. Tuyến đường từ Biển Đông ra Thái Bình Dương qua eo biển Luzon là hành lang trọng yếu cho khả năng cơ động của Hải quân Trung Quốc. Nếu tuyến này bị kiểm soát chặt hơn bởi một cấu trúc chống tiếp cận đặt tại bắc Philippines và vùng phụ cận, thì năng lực duy trì hiện diện hải quân cường độ cao của Trung Quốc trong Biển Đông cũng bị tác động gián tiếp.

Nói cách khác, một liên kết Chuỗi Đảo Thứ Nhất mạnh hơn có thể tạo ra dư địa an ninh lớn hơn cho Việt Nam ở Biển Đông, nhưng đồng thời Việt Nam vẫn phải duy trì khoảng cách chính trị đủ lớn để không đánh mất tính tự chủ chiến lược vốn là nền tảng của chính sách đối ngoại hiện nay.

Kết luận

Là một sản phẩm báo chí phân tích, bài viết của Horton đã bắt kịp một thời khắc chuyển trạng thái. Bài viết cho thấy cấu trúc Chuỗi Đảo Thứ Nhất đã bước sang giai đoạn cụ thể hóa bằng binh lực, vũ khí và nhịp phối hợp đa quốc gia. Câu chuyện của “Các Đồng Minh Chuỗi Đảo” không chỉ là câu chuyện về Nhật Bản, Philippines và Đài Loan. Đó là câu chuyện về cách địa lý biến thành kiến trúc an ninh, cách tập trận biến thành thông điệp răn đe, và cách những nước không tham gia trực tiếp như Việt Nam vẫn bị cuốn vào tác động của một trật tự chiến lược mới đang thành hình.

Đối với độc giả Việt Nam chúng ta, điều đáng chú ý nhất không nằm ở tính biểu tượng của Type 88 hay sự hiện diện của nhiều quốc gia tại Balikatan. Điều đáng chú ý là một vòng cung kiểm soát mới đang dần xuất hiện ở phía đông Biển Đông. Nếu vòng cung đó tiếp tục được củng cố, nó sẽ không thay thế năng lực tự vệ của Việt Nam, nhưng có thể tạo ra một môi trường thuận lợi hơn để chúng ta bảo vệ không gian chiến lược của chính mình.

Tuy nhiên, bài viết cũng nêu ra một rủi ro: các biện pháp nhằm răn đe có thể đồng thời leo thang căng thẳng nếu Bắc Kinh nhận định rằng cửa sổ cơ hội đang thu hẹp. Nhà nghiên cứu Ryosuke Hanada tại Đại học Macquarie dẫn bài học từ vòng xoáy leo thang Nhật-Mỹ năm 1940-1941 để cảnh báo rằng “các biện pháp được tính toán để kiềm chế đôi khi lại thúc đẩy chiến tranh”.

“Việc các thỏa thuận ‘liên kết hẹp’ (minilateral) có tích tụ đến mức khiến Bắc Kinh lâm vào trạng thái tuyệt vọng hay không, theo tôi, trước hết phụ thuộc vào cách Trung Quốc cảm nhận. Mức độ sâu rộng của chính các mối quan hệ đối tác đó chỉ là yếu tố thứ hai,” Ryosuke Hanada nhận định. “Biến số mang tính quyết định là việc Bắc Kinh có diễn giải một biện pháp cụ thể là đã vượt lằn ranh đỏ hay không, và bản thân điều đó lại là sản phẩm của văn hóa chiến lược Trung Quốc, tâm lý giới lãnh đạo và bối cảnh chính trị rộng lớn hơn.”

Chris Horton là một nhà báo sống tại Đài Bắc và là tác giả cuốn sách Ghost Nation: The Story of Taiwan and its Struggle for Survival (Macmillan, 2025). Các bài viết của ông đã xuất hiện trên Bloomberg News, The New York Times, The Atlantic, Nikkei Asian Review và nhiều ấn phẩm khác. Trước khi đến Đài Loan năm 2015, Chris đã sống và làm việc 15 năm tại Trung Quốc, ở Thượng Hải, Côn Minh và Hồng Kông. Một bản toàn văn của bài báo được lưu ở đây.

Chính sách tiếp cận báo cáo và dữ liệu chuyên sâu của Dự Án Đại Sự Ký Biển Đông.

Nguyên tắc hoạt động của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông.

—————

Dự án Đại Sự Ký Biển Đông tồn tại dựa trên tài trợ của cộng đồng. Nếu quý độc giả muốn có một nguồn thông tin tri thức khách quan, đa chiều dựa trên chiều sâu chuyên môn và dữ liệu có hệ thống, Dự án Đại Sự Ký Biển Đông là một địa chỉ mà mọi người có thể tin tưởng. Hãy chung tay cùng với chúng tôi duy trì Dự án bằng cách tài trợ cho Dự án, và khuyến khích bạn bè, đồng nghiệp cùng tài trợ Dự án. Xem hướng dẫn tài trợ ở đây: https://dskbd.org/tai-tro-cho-du-an/. Báo cáo tài chính sẽ được tổng kết vào cuối mỗi hai năm. Chúng tôi xin trân trọng cảm ơn.