Tác giả: Judah Grunstein | World Politics Review ngày 13 tháng 10 năm 2026
Biên dịch: The SCSCI’s AI Research Assistant Platform | Hiệu đính: Nguyễn Hoàng Trang | Dự án Đại Sự Ký Biển Đông
Vào thứ Ba, các cuộc tấn công bằng thiết bị bay không người lái (drone) đã nhắm vào hai tàu thương mại ngoài khơi bờ biển Biển Đen của Bulgaria và làm đắm một trong hai tàu, trong khi 11 thủy thủ vẫn mất tích. Hôm qua, tại Ấn Độ Dương, hải quân Pháp đã lên tàu kiểm tra một tàu chở dầu bị nghi treo cờ giả. Con tàu này thuộc “hạm đội bóng tối” mà Nga dùng để né tránh các lệnh trừng phạt của Hoa Kỳ và Châu Âu đối với xuất khẩu dầu của nước này.
Hai sự việc cho thấy rằng, dù dư luận chú ý nhiều đến cách drone làm thay đổi chiến trường trên bộ, cuộc chiến ở Ukraina cũng là một cuộc chiến hải quân trải rộng trên nhiều vùng biển. Hai sự việc này còn nằm trong một xu hướng rộng hơn, trong đó cả quốc gia lẫn các chủ thể phi nhà nước đều lợi dụng xung đột để làm xói mòn luật biển và các nguyên tắc tự do hàng hải vốn là nền tảng của thương mại toàn cầu.
Cho đến hiện tại, vẫn chưa có kết luận dứt khoát về chủ thể thực hiện các vụ tấn công hôm nay ở Biển Đen, nơi xảy ra ngay bên ngoài lãnh hải của Bulgaria. Tuy vậy, Thủ tướng Rumen Radev đã triệu tập đại sứ Nga và nói rằng “logic cho thấy kết cục này có lợi cho Liên bang Nga”, vì một trong hai tàu thuộc sở hữu của Ukraina. Một vụ tấn công kép bằng drone khác, cũng chưa xác định được chủ thể, đã xảy ra vào tuần trước. Vụ đó nhắm vào hai tàu thương mại trong vùng đặc quyền kinh tế của Bulgaria và làm đắm một tàu, còn toàn bộ 10 thành viên thủy thủ đoàn được cho là đã thiệt mạng.
Các vụ tấn công này chỉ là mắt xích mới nhất trong chuỗi các đòn đánh tại Biển Đen, nơi Chủ tịch Ủy ban Châu Âu Ursula von der Leyen gọi là “một mặt trận leo thang mới của cuộc chiến của Nga tại Ukraina”. Tuy nhiên, cả hai bên đã nhắm ngày càng nhiều vào tàu dân sự và hạ tầng cảng của nhau kể từ tháng 7. Kết quả là Biển Đen gần như bị đóng cửa đối với đội tàu thương mại của cả hai phía.
Mặt trận hải quân của cuộc chiến Ukraina không chỉ giới hạn ở Biển Đen. Việc hải quân Pháp lên tàu kiểm tra chiếc tàu chở dầu được cho là của Nga tại Ấn Độ Dương, cách đảo Réunion thuộc Pháp ở hải ngoại 450 hải lý về phía nam, đã cho thấy điều đó.
Động thái này nằm trong chiến dịch được đẩy mạnh của Châu Âu nhằm siết chặt hạm đội bóng tối của Nga. Tính đến cuối tháng 6, đã có chín tàu như vậy bị tịch thu trong năm 2026. Các chính phủ Châu Âu lên án việc dùng cờ giả và các phương thức che giấu danh tính, vị trí của những con tàu này là vi phạm luật biển. Đồng thời, họ chưa bao giờ giấu việc mục đích của mình là thực thi các lệnh trừng phạt của Châu Âu đối với Nga vì cuộc chiến ở Ukraina. Về phần mình, Nga đã lên án các vụ tịch thu là “cướp biển quốc tế”. Nga cũng ngày càng cho hải quân hộ tống các tàu chở dầu, đặc biệt khi chúng đi qua Biển Baltic và Eo biển Manche.
Nếu xét riêng lẻ, những diễn biến này đã đủ đáng lo ngại. Nhưng chúng diễn ra trong bối cảnh tự do hàng hải bị xem nhẹ trên diện rộng suốt bốn năm qua, với những hệ lụy sâu rộng. Trong những tháng đầu của cuộc chiến Ukraina năm 2022, cả Ukraina lẫn Nga, hai trong số các nước xuất khẩu ngũ cốc hàng đầu thế giới, đều tấn công tàu thương mại. Tình trạng này chỉ chấm dứt khi Sáng kiến Ngũ cốc Biển Đen cho phép các chuyến hàng nông sản tiếp tục.
Một năm sau, lực lượng Houthi bắt đầu tấn công các tàu dân sự ở Biển Đỏ, ngoài khơi Yemen, để đáp lại việc Israel tấn công xâm nhập Gaza. Các vụ tấn công kéo dài cho đến lệnh ngừng bắn vào tháng 9 năm 2025. Trong suốt thời gian đó, giao thông hàng hải phải chuyển hướng khỏi Biển Đỏ và kênh đào Suez để đi theo tuyến phía nam vòng qua Châu Phi, dài hơn và tốn kém hơn. Hệ quả lâu dài đối với vận tải biển thương mại vẫn còn cảm nhận được cho đến nay.
Năm 2025, quân đội Hoa Kỳ bắt đầu dùng drone tấn công các tàu thuyền nhỏ ở Caribe và đông Thái Bình Dương, đồng thời khẳng định mà không đưa ra bằng chứng rằng các tàu thuyền đó được bọn buôn ma túy sử dụng. Chính quyền Trump biện minh cho các vụ tấn công bằng cách đơn phương gọi các băng đảng ma túy là “khủng bố ma túy” (narco-terrorists), và lập luận một cách ngụy biện rằng chúng đang tham gia các hành vi thù địch vũ trang chống lại Hoa Kỳ. Tuy nhiên, ngoài việc vi phạm luật pháp quốc tế, các vụ tấn công đang diễn ra và việc Hải quân Hoa Kỳ không cứu giúp những nạn nhân sống sót còn là những vi phạm nghiêm trọng đối với luật biển. Điều này đúng bất kể những người trên tàu có tham gia hoạt động bất hợp pháp hay không.
Most recently, Tehran has used mines and intermittent strikes against civilian vessels to effectively close the Strait of Hormuz to maritime traffic. As part of its proposals for ending the conflict, Tehran has also insisted on maintaining control over the strait by charging an administrative fee for safe passage, which would amount to a toll—prohibited by the law of the sea—in all but name.
Gần đây nhất, Tehran đã dùng thủy lôi và các đòn tấn công gián đoạn nhằm vào tàu dân sự để đóng cửa trên thực tế Eo biển Hormuz. Trong các đề xuất nhằm chấm dứt xung đột, Tehran cũng khăng khăng duy trì quyền kiểm soát eo biển bằng cách thu một khoản phí hành chính cho việc đi qua an toàn. Khoản phí này thực chất là một khoản phí qua eo biển mà luật biển cấm, chỉ khác ở tên gọi.
Trong tất cả những trường hợp này, ngoại trừ các vụ tấn công tàu thuyền nhỏ của Hoa Kỳ, việc xem nhẹ luật biển đã gây ra hậu quả vật chất trực tiếp dưới dạng thiếu hụt và tăng giá lương thực, năng lượng. Tuy nhiên, các vụ tấn công của Hoa Kỳ có lẽ mang hàm ý đáng lo ngại nhất, vừa vì mức độ nghiêm trọng của những hành vi phạm tội mà chúng đại diện, vừa vì tác động mang tính biểu tượng.
Về lý thuyết, duy trì tự do hàng hải là một trong những chức năng cốt lõi của một cường quốc có vị thế bá chủ, vì đại dương có lẽ là biểu tượng điển hình của không gian chung toàn cầu mà cường quốc ấy có nhiệm vụ bảo vệ như một lợi ích tập thể. Trên thực tế, Hoa Kỳ ngày nay đang nằm trong số các bên vi phạm luật biển, cùng với những chủ thể mà trước đây Washington sẽ dốc sức để phân biệt mình với họ.
Xét tất cả những diễn biến này cùng nhau, đây lại là một dấu hiệu nữa cho thấy trật tự quốc tế tự do, vốn là nền tảng của cả thương mại toàn cầu lẫn tự do hàng hải mà thương mại phụ thuộc vào, đang rạn nứt dần, rất có thể không thể cứu vãn.
Ghi chú biên tập:
Bài viết là bình luận của một biên tập viên, lập luận theo hướng chuẩn mực, không phải một phân tích so sánh trách nhiệm giữa các bên. Tuy nhiên, có ba điểm về cách trình bày và lựa chọn ngôn từ có thể gây ra những tranh luận.
Thứ nhất, tác giả đặt cạnh nhau các vụ tấn công tàu thương mại ở Biển Đen, các cuộc tấn công của Houthi ở Biển Đỏ, các vụ Hoa Kỳ dùng drone đánh tàu thuyền nhỏ ở Caribe và đông Thái Bình Dương, và việc Iran đóng cửa Eo biển Hormuz. Bốn nhóm sự việc này khác nhau rõ rệt về bối cảnh, mục tiêu, quy mô và cơ sở pháp lý. Cách xếp chung một chuỗi có thể khiến người đọc hiểu rằng chúng tương đương nhau, dù tác giả có nêu một sự phân biệt về hậu quả vật chất ở đoạn gần cuối.
Thứ hai, tác giả dùng “crimes” riêng cho các vụ tấn công của Hoa Kỳ, còn hành vi của Houthi và Iran được mô tả bằng các cụm trung tính hơn như “attacking civilian vessels” hay “disregard for the law of the sea”. Tuy các vụ tấn công của Hoa Kỳ có cơ sở để bị nhiều chuyên gia pháp lý và một chuyên gia của Liên Hợp Quốc gọi là “tước đoạt tính mạng một người mà không qua bản án của tòa án hợp lệ”, việc không áp dụng cùng thuật ngữ cho các bên khác vẫn là một lựa chọn ngôn từ có thể bị phản biện.
Thứ ba, lập luận trung tâm của tác giả là một cường quốc có vị thế bá chủ có chức năng duy trì tự do hàng hải, nên hành vi vi phạm của chính cường quốc ấy gây tổn hại lớn hơn về tính chính danh của trật tự. Lập luận này có cơ sở lý thuyết, nhưng nó mang tính chuẩn mực chứ không mang tính pháp lý, vì nghĩa vụ pháp lý của các bên là như nhau. Nó cũng khiến hành vi của các chủ thể khác trông nhẹ hơn trong cấu trúc bài, và có thể bị xem là một tiêu chuẩn kép về kỳ vọng.
Judah Grunstein là biên tập viên đặc biệt (editor-at-large) của World Politics Review. Ông từng là tổng biên tập từ năm 2008 đến năm 2025. Bạn có thể theo dõi ông trên BlueSky tại @judah-grunstein.bksy.social. Nguyễn Hoàng Trang là cộng tác viên của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông. Bản dịch được thực hiện với sự hỗ trợ của The SCSCI’s AI Research Assistant Platform, một nền tảng trí tuệ nhân tạo do Dự án xây dựng dựa trên các công cụ có sẵn. Nền tảng này tích hợp nhiều cấu phần do Dự án thiết lập theo chuẩn mực nghiên cứu. Bản dịch sau đó được hiệu đính và đối chiếu với văn bản gốc. Dự án Đại Sự Ký Biển Đông chịu trách nhiệm về nội dung bản dịch cuối cùng. Đọc bản gốc ở đây.
Nguyên tắc hoạt động của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông.
—————
Dự án Đại Sự Ký Biển Đông tồn tại dựa trên tài trợ của cộng đồng. Nếu quý độc giả muốn có một nguồn thông tin tri thức khách quan, đa chiều dựa trên chiều sâu chuyên môn và dữ liệu có hệ thống, Dự án Đại Sự Ký Biển Đông là một địa chỉ mà mọi người có thể tin tưởng. Mỗi khoản tài trợ giúp chúng tôi duy trì nhân sự nghiên cứu độc lập, cập nhật chuyển động trên biển và những tác động an ninh kinh tế, và mở rộng cơ sở dữ liệu tri thức về Biển Đông. Hãy chung tay cùng với chúng tôi duy trì Dự án bằng cách tài trợ cho Dự án, và khuyến khích bạn bè, đồng nghiệp cùng tài trợ Dự án. Xem hướng dẫn tài trợ ở đây: https://dskbd.org/tai-tro-cho-du-an/. Chúng tôi công khai báo cáo tài chính tóm tắt mỗi năm và báo cáo đầy đủ vào cuối mỗi hai năm. Chúng tôi xin trân trọng cảm ơn.
