Những Khoản Nợ Tiềm Ẩn Với Trung Quốc Và Rủi Ro Chính Trị Cho Việt Nam

Tác giả: Zachary Abuza và Phượng Vũ | The Diplomat ngày 8/10/2021

Biên dịch: Đoàn Thị Hằng Ni | Hiệu đính: Nguyễn Thế Phương

Việt Nam nổi tiếng tránh né Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI), nhưng lại nhận hơn 16,3 tỷ USD tiền tài trợ dự án của Trung Quốc từ năm 2000-2017. Một báo cáo mới về các chương trình hỗ trợ kinh tế của Trung Quốc cho thấy gánh nặng tới từ những khoản nợ mà Việt Nam đã vay từ Trung Quốc gia tăng và vượt xa những gì mà người ta thường nghĩ. Điều này tạo ra rủi ro chính trị và tác động đến chính sách tiềm năng của Việt Nam trong quan hệ với Trung Quốc, vốn đã dễ bị bắt nạt và đe dọa.

Khoản nợ tiềm ẩn 385 tỷ USD 

Báo cáo gần đây của AidData về danh mục các khoản hỗ trợ và cho vay ở nước ngoài của Trung Quốc cho thấy tổng cộng có 385 tỷ USD các khoản nợ, bao gồm những khoản đã bị công bố hụt đi và những khoản chưa được công bố. Bộ dữ liệu xem xét 13.000 dự án được Trung Quốc tài trợ trị giá 843 tỷ USD ở 165 quốc gia giai đoạn năm 2000-2017. Mặc dù dữ liệu bao gồm nhiều dự án không thuộc BRI, nhưng công bằng mà nói, các khoản cho vay và viện trợ không hoàn lại của Trung Quốc đã tăng lên đáng kể từ sau khi BRI khởi động vào năm 2013. Báo cáo cho thấy trung bình chính phủ “báo cáo các khoản trả nợ và lãi cho Trung Quốc hiện nay và trong tương lai thấp hơn mức thực tế, tương đương với khoảng 5,8% GDP”.

Vậy làm thế nào mà gánh nặng nợ này lại lớn đến như vậy? Những gì mà AidData thu thập được không liên quan nhiều tới các khoản viện trợ, thậm chí các khoản vay nợ cũng không phải được tiến hành giữa các quốc gia chủ quyền. Thay vào đó, “gần 70% các khoản vay ở nước ngoài là dành cho các doanh nghiệp nhà nước, các ngân hàng thuộc sở hữu nhà nước, các quỹ phục vụ các mục đích đặc biệt, các công ty liên doanh, và các thiết chế tư nhân nằm ở các quốc gia nhận đầu tư”, chứ không phải là các tổ chức đi vay có chủ quyền:  ví dụ như các chính phủ trung ương.

Vì sao các thông tin trên lại quan trọng? Thứ nhất, các khoản vay của Trung Quốc có lãi suất không hề rẻ, trung bình trên mức 4%, hơn gần gấp 4 lần lãi suất cho vay từ Nhật Bản hay Liên minh Châu Âu. 

Thứ hai, Trung Quốc yêu cầu mức độ thế chấp cao, bất kể là tài sản hoặc tiền trong tài khoản ký quỹ mà Trung Quốc kiểm soát. Với cách thức như trên, chúng ta đã chứng kiến hình thức hoán đổi nợ lấy tài sản ở Sri Lanka và Lào. Thậm chí ngay cả khi Trung Quốc có thể không muốn đối phó với một chính phủ có chủ quyền nếu họ không thể trả nợ, thì Bắc Kinh không hề e ngại trước việc các doanh nghiệp của mình chiếm giữ tài sản từ các đối tác nước ngoài. Lấy ví dụ, một doanh nghiệp nhà nước của Trung Quốc đã tiếp quản một phần mạng lưới điện của Lào khi một doanh nghiệp nhà nước Lào không thể trả các khoản nợ được dùng cho việc xây dựng đập thủy điện. 

Và số tiền các nước nợ Trung Quốc là rất lớn: 42 nước đang phát triển, bao gồm bốn nước Đông Nam Á (Lào, Brunei, Campuchia và Myanmar), có “mức nợ công với Trung Quốc vượt quá 10% GDP”.

Tình hình của Việt Nam đặc biệt nghiêm trọng vì nước này đứng thứ 8 trong số các quốc gia nhận nhiều Dòng Tín dụng Chính thức khác (Official Other Flows – OOF) của Trung Quốc nhất trong giai đoạn năm 2000-20017. Tính tổng cộng, Việt Nam đã vay 16,35 tỷ USD, chỉ đứng sau Indonesia ở Đông Nam Á. Việt Nam là nước nhận ODA ưu đãi nhiều thứ 20 từ Trung Quốc, với 1,37 tỷ USD. Mặc dù vậy, Việt Nam từ lâu đã nghi ngờ về BRI nên cho đến nay Việt Nam chưa có dự án cơ sở hạ tầng mới nào chính thức nằm trong khuôn khổ BRI.  

Mức tăng trưởng kinh tế gần đây của Việt Nam rất xuất sắc, với mức tăng trưởng dương mỗi quý từ giai đoạn năm 2000 đến giữa năm 2021, khi Thành phố Hồ Chí Minh, trung tâm kinh tế của cả nước bị phong tỏa  do đại dịch COVID-19. Trong lúc Việt Nam cố gắng thu hút t các công ty và nhiều quốc gia tìm cách tách khỏi Trung Quốc, cơ sở hạ tầng là trở ngại lớn nhất của Việt Nam.

Theo Trung tâm Cơ sở hạ tầng Toàn cầu (Global Infrastructure Hub), nhu cầu đầu tư cơ sở hạ tầng của Việt Nam được ước tính khoảng 605 tỷ USD trong giai đoạn năm 2016-2040. Khi Việt Nam trở nên giàu có hơn, việc hỗ trợ phát triển và các khoản vay ưu đãi song phương và đa phương lên đến đỉnh điểm. Nhu cầu rất cao nên Việt Nam phải huy động các nguồn tài trợ nước ngoài, trong bối cảnh các dự án đối tác công tư (PPP), hay xây dựng-vận hành-chuyển giao (BOT) ngày càng khó khăn và ngân sách nhà nước ngày càng hạn hẹp. 

BRI có tiềm năng giúp Việt Nam giải tỏa cơn khát vốn, và Hà Nội đã công khai tán thành. Tháng 11/2015, hai bên đã đồng ý mở rộng trao đổi thương mại song phương, đặc biệt là thương mại xuyên biên giới, khi miền Bắc Việt Nam trở thành một phần trong chuỗi cung ứng của Trung Quốc. Hai nước đã đồng ý thúc đẩy các thiết chế như BRI của Trung Quốc và chiến lược phát triển Hai Hành lang và Một Vành đai Kinh tế năm 2004 của Việt Nam, nhưng không liên kết hai thiết chế này với nhau. Vào tháng 11/2017, Việt Nam và Trung Quốc đã ký Biên bản Ghi nhớ (MOU) về việc đồng thực hiện  đại dự án BRI của Trung Quốc và Hai hành lang – Một Vành đai Kinh tế của Việt Nam, bên cạnh  đó là việc thành lập nhóm công tác về hợp tác cơ sở hạ tầng và nhóm công tác về hợp tác tài chính tiền tệ. Lãnh đạo cao nhất của Việt Nam đã tham dự cả hai diễn đàn BRI vào năm 2017 và 2019.

Nhưng về mặt cá nhân, dàn lãnh đạo và các cố vấn chính sách đã bày tỏ mối nghi ngại nghiêm trọng. Biên bản ghi nhớ (MOU) năm 2017 hầu như đã không được thực hiện vì một số lý do.

Thứ nhất, như đã đề cập ở trên, lãi suất cho các khoản vay Trung Quốc không hề rẻ. Lấy ví dụ, các khoản vay ODA của Trung Quốc có lãi suất rất cao, trung bình khoảng 3% hàng năm. Con số này cao hơn rất nhiều so với Nhật Bản (0,4 – 1,2%), Hàn Quốc (0 – 2%), hay Ấn Độ (1,75%).

Các khoản vay tín dụng ưu đãi từ Trung Quốc tương tự như tín dụng xuất khẩu mà có điều kiện là nước nhận viện trợ phải tuân theo một số các yêu cầu liên quan đến dự án đối với việc sử dụng các nhà thầu Trung Quốc, cùng với các điều khoản vay kém hấp dẫn hơn so với các nhà tài trợ khác. Trong nhiều trường hợp, điều này làm cho chi phí thực tế của khoản vay cao hơn nhiều so với giá trị thực trong trường hợp diễn ra quá trình đấu thầu rộng rãi và cạnh tranh. Hơn nữa các khoản vay của Trung Quốc phải chịu chi phí cam kết 0,5% và phí quản lý 0,5%. Thời gian cho vay và thời gian ân hạn của các đối tác khác đối với Việt Nam là 15 năm, tuy nhiên với Trung Quốc chỉ còn 5 năm, ngắn hơn so với các bên cho vay khác.

Thứ hai, các khoản vay của Trung Quốc đi kèm với nhiều điều kiện bổ sung, bao gồm thiết kế và quản lý dự án từ các doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc, mua công nghệ của Trung Quốc, sử dụng lao động Trung Quốc và việc những người này không bao giờ trở về Trung quốc đã gây ra sự bất bình đẳng của người dân địa phương. 

Thứ ba, các công ty Trung Quốc có tiền sử về sự trì hoãn, thiếu minh bạch, vượt quá chi phí, thiệt hại môi trường, chất lượng xây dựng kém và chi phí bảo trì cao. Tuyến đường sắt Cát Linh – Hà Đông ở Hà Nội, một dự án trị giá 866 triệu USD, là ví dụ mới nhất về chất lượng dự án cơ sở hạ tầng của Trung Quốc đã trở nên tồi tệ là nguồn gốc của sự phản đối đáng kể từ công chúng. 

Theo báo cáo của AidData, Việt Nam là quốc gia chậm đứng thứ 5 trong việc hoàn thành các dự án do Trung Quốc tài trợ, với trung bình 1783 ngày (4,9 năm) cho mỗi dự án. Trong số 10 quốc gia có các dự án cơ sở hạ tầng BRI được công khai liên quan đến “các vụ bê bối, tranh cãi hoặc cáo buộc vi phạm”, Việt Nam đứng thứ 4, với 5 dự án trị giá 2,75 tỷ USD. 

Ý Chí Chính trị 

Vậy tại sao Hà Nội tiếp tục tìm kiếm các khoản vay của Trung Quốc? Một phần đó là sự tính toán chính trị, hy vọng rằng mối quan hệ chặt chẽ hơn với Trung Quốc sẽ hạn chế sự uy hiếp và gây hấn của Bắc Kinh.

Chính quyền Hà Nội không bày tỏ bất kỳ sự lo lắng nào về việc bị mắc vào “bẫy nợ” với Trung Quốc. Những gánh nợ vẫn có thể kiểm soát được cộng với nền kinh tế đang phát triển đủ mạnh để trả các khoản nợ. Không giống như Lào, Việt Nam có rất nhiều nguồn vốn.

Nhưng các mối bận tâm của Việt Nam được chứng thực rõ ràng. Hà Nội đã hạn chế các khoản nợ có chủ quyền của mình đối với Trung Quốc. Hà Nội khuyến khích các cam kết không có chủ quyền, thông qua các ngân hàng thương mại, doanh nghiệp nhà nước, và thậm chí các công ty tư nhân nhằm giảm thiểu rủi ro chính trị. Theo báo cáo AidData, khoản nợ Nhà nước và các khoản vay khác (OOF) từ Trung Quốc chiếm đến 6% GDP. 

Mặc dù Indonesia là nước nhận được nhiều khoản vay từ Trung Quốc nhất ở Đông Nam Á, nhưng nhìn chung tình hình của Việt Nam có vẻ đáng lo ngại hơn. Trong khi đó các khoản nợ có Nhà nước và các khoản cho vay khác (OOF) của Việt nam trong GDP thì chỉ thấp hơn Lào, Campuchia, Brunei và Myanmar.

Chừng nào Việt nam còn trả được các khoản vay cho Trung Quốc, dù là với lãi suất cực cao, thì khi ấy người cho vay sẽ chưa đến gõ cửa. Nhưng nếu và khi điều đó mà đến, thì giới lãnh đạo Hà Nội sẽ phải đối mặt với phản ứng dữ dội từ những công dân mang nặng chủ nghĩa dân tộc, những người có mức độ nghi ngờ Trung Quốc rất cao. 

Theo hai tác giả, đó mới chính là rủi ro chính trị thật sự của Hà Nội.

Zachary Abuza là giáo sư tại Đại học Chiến tranh Quốc gia ở Washington, DC. Các quan điểm được trình bày ở đây là của riêng ông, và không phản ánh quan điểm của Trường Đại học Chiến tranh Quốc gia hoặc Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ. Phượng Vũ là nghiên cứu sinh Tiến sĩ Chính trị tại Đại học Otago, New Zealand. Nguồn bản gốc: https://thediplomat.com/2021/10/vietnams-hidden-debts-to-china-expose-its-political-risks/

Đoàn Thị Hằng Ni và Th.S Nguyễn Thế Phương lần lượt là cộng tác viên thử việc và thành viên của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông.

———-

Dự án Đại Sự Ký Biển Đông đang nỗ lực duy trì tri thức mở, độc lập và phi chính trị. Mỗi sản phẩm của Dự án đều được thực hiện với thái độ nghiêm túc, khoa học dù trong giới hạn thời gian cá nhân của các thành viên và cộng tác viên Dự án. Nếu độc giả thấy sản phẩm của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông hữu ích, hãy chung tay với Dự án để Dự án có thể duy trì hoạt động. Xem hướng dẫn tài trợ ở đây: https://dskbd.org/tai-tro-cho-du-an/. Báo cáo tài chính sẽ được tổng kết vào cuối năm. Chúng tôi xin trân trọng cảm ơn.

One thought on “Những Khoản Nợ Tiềm Ẩn Với Trung Quốc Và Rủi Ro Chính Trị Cho Việt Nam

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.