Tác giả: Lê Thu Hường | Foreign Policy ngày 12 tháng 5 năm 2026

Lược thuật: Trần Phạm Bình Minh | Dự án Đại Sự Ký Biển Đông

Khi Ngoại trưởng Singapore Vivian Balakrishnan mô tả cuộc xung đột Iran là một “cuộc diễn tập thực địa” cho cái giá mà mọi quốc gia Châu Á – dù là bên tham chiến hay không – sẽ phải trả nếu một cuộc khủng hoảng Đài Loan xảy ra, đó là một đánh giá rủi ro có cơ sở thực tế. Trong bài viết mới nhất trên Foreign Policy, TS. Lê Thu Hường thẳng thắn đặt một câu hỏi ngay trước thềm Hội đàm thượng đỉnh Trump-Tập: Liệu sự ổn định tương đối của Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương hiện nay có phải là dấu hiệu của hòa bình thực sự, hay chỉ là sự tĩnh lặng trước cơn bão?

So sánh với những gì đang diễn ra ở Ukraina, Dải Gaza và Vịnh Ba Tư, khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương thoạt nhìn có vẻ bình yên. Tại Hội nghị An ninh Munich, Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị đã tuyên bố rằng “Châu Á có lẽ là khu vực duy nhất duy trì được hòa bình về  tổng thể.” Tác giả bác bỏ cách đọc đó như một ảo tưởng nguy hiểm.

Trên thực địa, Trung Quốc đang leo thang quân sự có hệ thống. Tháng 12/2025, Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA) tiến hành cuộc tập trận quy mô lớn nhất từ trước đến nay quanh Đài Loan, được các nhà quan sát đánh giá là gần giống diễn tập xâm lược hơn là một bài tập thông thường. Tháng 1/2026,  lần đầu tiên trong nhiều thập kỷ, một máy bay không người lái của PLA xâm phạm không phận của đảo Đông Sa do Đài Loan kiểm soát, một động thái cố ý thử thách lằn ranh đỏ mà Đài Bắc đã công khai vạch ra từ năm 2022. Tháng 4/2026, Bắc Kinh dựng một hàng rào nổi dài hơn 350 mét chặn lối vào bãi cạn Scarborough trong vùng đặc quyền kinh tế của Philippines, ngăn ngư dân Philippines hoạt động tại khu vực này. Ở Biển Hoa Đông, Nhật Bản đã phản đối một công trình mới của Trung Quốc trong khu vực tranh chấp. Căng thẳng giữa Tokyo và Bắc Kinh đã kéo dài nhiều tháng kể từ khi Thủ tướng Sanae Takaichi tuyên bố rằng nếu Trung Quốc xâm lược Đài Loan, Nhật Bản có thể can thiệp quân sự để bảo vệ an ninh cốt lõi của mình.

Trung Quốc không phải là tác nhân duy nhất đang tăng cường sức mạnh quân sự trong khu vực. Trên Bán đảo Triều Tiên, Bình Nhưỡng liên tục củng cố thế trận quân sự của mình. Kể từ đầu năm đến nay, Triều Tiên đã thử nghiệm bảy tên lửa đạn đạo, và tháng trước, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) xác nhận nước này nhiều khả năng đã hoàn thành một cơ sở làm giàu uranium mới tại tổ hợp Yongbyon. Đây là mức mở rộng năng lực sản xuất hạt nhân lớn nhất trong nhiều năm trở lại đây. Trong bối cảnh đó, nhiều quốc gia trong khu vực đang chạy đua hiện đại hóa lực lượng. Ngân sách quốc phòng tăng lên trên khắp Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, học thuyết quân sự được cập nhật, và tốc độ hoạt động của các lực lượng vũ trang ngày càng dày đặc hơn trên cùng một vùng biển và vùng trời đã vốn chật chội. Một chuyên gia an ninh khu vực, phát biểu ẩn danh với tác giả, nhận định rằng mục tiêu hiện nay là ngăn chặn “những việc tích lũy dần từng bước trở thành tai nạn ngoài ý muốn.” Nghịch lý ở chỗ, chính sự hiện diện quân sự dày đặc hơn mà các nước triển khai để bảo vệ mình lại làm tăng xác suất va chạm không chủ định, và hậu quả của những va chạm đó ngày càng khó lường hơn.

Trong bối cảnh đó, có hai tuyến nhân quả đang diễn ra song song và tăng cường lẫn nhau.

Tuyến thứ nhất là sự xói mòn năng lực răn đe. Washington đã điều chuyển khí tài quân sự từ Châu Á sang Vịnh Ba Tư, bao gồm các bộ phận hệ thống THAAD từ Hàn Quốc, tàu chiến và khoảng 2.500 lính thủy quân lục chiến từ Nhật Bản. Tuy những điều chuyển này không có tính quyết định về mặt tác chiến, nhưng chúng có tác động ăn mòn nghiêm trọng niềm tin của các đồng minh. Đặc biệt, công chúng Hàn Quốc đang phẫn nộ vì Seoul từng phải gánh chịu đòn trừng phạt kinh tế từ Bắc Kinh khi THAAD được triển khai lần đầu, và nay các bộ phận của hệ thống đó lại bị rút đi. Các mô phỏng chiến tranh của Lầu Năm Góc trong bối cảnh kho đạn dược bị tiêu hao nhanh tại Vịnh Ba Tư chỉ ra một thực tế đáng lo ngại: năng lực của Hoa Kỳ trong việc răn đe, chứ chưa nói đến ứng phó, với một kịch bản Đài Loan trong ngắn hạn đang suy giảm rõ rệt. Trong khi đó, Chiến lược Quốc phòng Quốc gia gần nhất của Hoa Kỳ gần như không nhắc đến Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, tập trung chủ yếu vào an ninh nội địa và Tây bán cầu.

Tuyến thứ hai là sự sụp đổ của các chuẩn mực pháp lý quốc tế. Việc Hoa Kỳ sử dụng vũ lực phi phòng thủ tại Iran và vụ bắt cóc Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro đang đặt ra câu hỏi không thoải mái cho cả khu vực: liệu Washington có đang gạt sang một bên các quy tắc quốc tế cấm tấn công quân sự chủ động? Tác giả không đồng nhất Iran với Đài Loan hay Trung Quốc với Israel, nhưng lập luận rằng các tiền lệ không cần phải chặt chẽ mới có thể hữu ích: các nhà chiến lược Bắc Kinh hoàn toàn có thể viện dẫn hành vi của  Hoa Kỳ để hợp lý hóa các phương pháp cưỡng ép của chính họ.

Tuy nhiên, chưa cần Trung Quốc viện dẫn, sự xói mòn chuẩn mực quốc tế đã ảnh hưởng tư duy của các quan chức cấp trung trong khu vực, thể hiện qua đề xuất của Bộ trưởng Tài chính Indonesia về việc áp phí tàu thuyền qua Eo biển Malacca sau khi Iran phong tỏa Hormuz. Singapore bác bỏ ý tưởng này trong vòng vài giờ, viện dẫn luật pháp quốc tế. Nhưng việc một bộ trưởng đương nhiệm của quốc gia quần đảo lớn nhất thế giới có thể công khai gợi ý như vậy về một trong những eo biển nhạy cảm nhất hành tinh là lời cảnh báo rõ ràng rằng sự xói mòn chuẩn mực đang lan nhanh ra ngoài bối cảnh khởi phát của nó.

Về kinh tế, tác động của cuộc khủng hoảng Hormuz lên Châu Á mang tính cấu trúc. Philippines là quốc gia đầu tiên trên thế giới tuyên bố tình trạng khẩn cấp năng lượng quốc gia. Tàu đánh cá Thái Lan nằm bờ. Nông dân trồng lúa Việt Nam đối mặt với nguy cơ đình trệ sản xuất vì thiếu phân bón và chi phí hậu cần tăng vọt. Nhiều chính phủ Châu Á đã tái áp dụng các biện pháp tiết kiệm nhiên liệu từ thời COVID. Trong khoảng trống đó, Trung Quốc đang chủ động tiến vào: Bắc Kinh đã đề xuất các thỏa thuận cung cấp dầu với Philippines, Lào, Bangladesh, Việt Nam và cả Úc. Nhiều thỏa thuận chưa được chốt, nhưng như tác giả chỉ ra, cục diện ngoại giao đã thay đổi: các chính phủ vốn một năm trước đang tranh luận về cách giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, nay đang tranh luận về mức độ phụ thuộc thêm mà họ có thể chịu đựng.

Thủ tướng Nhật Bản Takaichi đã phần nào thừa nhận thực tế này trong chuyến thăm Việt Nam và Úc gần đây. Trong bài phát biểu tại Hà Nội nhân kỷ niệm 10 năm khái niệm Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương Tự do và Rộng mở, bà thừa nhận sự xói mòn dần dần của cả khái niệm Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương Tự do và Rộng mở lẫn trật tự quốc tế dựa trên luật lệ mà nó dựa vào. Bà đề xuất một tầm nhìn cập nhật, hướng đến hợp tác về công nghệ và trí tuệ nhân tạo, năng lực chống chịu của nền kinh tế, chuỗi cung ứng và an ninh hàng hải ở Biển Đông. Nhưng như chính tác giả kết luận, sự thịnh vượng đó ngày càng trở nên bấp bênh khi đặt trong bối cảnh Trung Quốc gia tăng sức mạnh, khu vực gia tăng quân sự hóa, chuẩn mực chống chiến tranh suy yếu, và ảnh hưởng của Hoa Kỳ đang giảm dần. Các nước trong khu vực có thể đều không mong muốn chiến tranh, nhưng liệu điều đó có đủ để bảo đảm hòa bình hay không vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ, và chính sự bỏ ngỏ đó đang là nguồn gốc của lo âu sâu sắc. Sự vắng mặt của chiến tranh không phải là hòa bình, đó có thể chỉ là khoảng trống trước khi một tính toán sai lầm xảy ra.

TS. Lê Thu Hường là Phó Giám đốc phụ trách khu vực Châu Á – Thái Bình Dương tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (International Crisis Group). Độc giả có thể truy cập bài viết gốc ở đây. Một bản PDF được lưu ở đây.

Chính sách tiếp cận báo cáo và dữ liệu chuyên sâu của Dự Án Đại Sự Ký Biển Đông.

Nguyên tắc hoạt động của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông.

—————

Dự án Đại Sự Ký Biển Đông tồn tại dựa trên tài trợ của cộng đồng. Nếu quý độc giả muốn có một nguồn thông tin tri thức khách quan, đa chiều dựa trên chiều sâu chuyên môn và dữ liệu có hệ thống, Dự án Đại Sự Ký Biển Đông là một địa chỉ mà mọi người có thể tin tưởng. Hãy chung tay cùng với chúng tôi duy trì Dự án bằng cách tài trợ cho Dự án, và khuyến khích bạn bè, đồng nghiệp cùng tài trợ Dự án. Xem hướng dẫn tài trợ ở đây: https://dskbd.org/tai-tro-cho-du-an/. Báo cáo tài chính sẽ được tổng kết vào cuối mỗi hai năm. Chúng tôi xin trân trọng cảm ơn.