Tác giả: Khang Vũ | The Diplomat ngày 4 tháng 5 năm 2026

Biên dịch: Lê Lam Kiều | Hiệu đính: Khang Vũ

Phân tích chính sách đối ngoại của Hà Nội từ góc độ quan hệ với một cường quốc duy nhất là bỏ qua bức tranh toàn cảnh mà chỉ nhìn vào chi tiết.

Chuyến thăm Trung Quốc gần đây của Chủ tịch nước kiêm Tổng bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam Tô Lâm đánh dấu chuyến công du nước ngoài đầu tiên của ông kể từ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ 14 của Đảng Cộng sản Việt Nam và việc củng cố hai vị trí lãnh đạo cao nhất của Việt Nam vào tay một cá nhân. Chuyến thăm mang ý nghĩa chính trị quan trọng vì nó khẳng định rằng bất chấp sự tái cấu trúc chính trị trong nước, Việt Nam vẫn tiếp tục chính sách đối ngoại không liên kết và mong muốn duy trì mối quan hệ song phương hữu nghị trước việc Hoa Kỳ sử dụng vũ lực một cách bất hợp pháp ở những nơi khác.

Các nhà phân tích nhanh chóng cho rằng chuyến thăm của ông Lâm báo hiệu sự thay đổi trong chính sách đối ngoại cân bằng của Việt Nam giữa Washington và Bắc Kinh, khi Việt Nam ký kết các thỏa thuận lớn về cơ sở hạ tầng, công nghệ và chuỗi cung ứng với Trung Quốc. Hà Nội cũng khẳng định sự ủng hộ của mình đối với Sáng kiến Phát triển Toàn cầu, Sáng kiến An ninh Toàn cầu, Sáng kiến Văn minh Toàn cầu và Sáng kiến Quản trị Toàn cầu của Trung Quốc, cũng như “Cộng đồng Vận mệnh Chung” mà nước này gia nhập năm 2023. Cuộc đối thoại chiến lược “3+3” Trung Quốc-Việt Nam mới được khởi xướng giữa các bộ ngoại giao, quốc phòng và công an hai nước dường như nhấn mạnh quan điểm rằng Việt Nam đang xích lại gần Trung Quốc hơn.

Tuy nhiên, kết luận này là quá sớm. Các nhà phân tích này đã mắc phải sai lầm đơn giản hóa trong việc hiểu chính sách đối ngoại của Việt Nam. Quan hệ của Việt Nam với Trung Quốc hiếm khi chỉ xoay quanh hai nước, bởi vì mạng lưới quan hệ đối tác dày đặc của Hà Nội đòi hỏi sự điều chỉnh và cân nhắc liên tục để đảm bảo rằng quan hệ của Hà Nội với các cường quốc khác không bị cản trở. Tóm lại, Việt Nam sẽ cân bằng các động thái của mình với cường quốc này và cường quốc khác để vô hiệu hóa tầm ảnh hưởng chính trị của họ và duy trì tính trung lập tổng thể của Hà Nội. Để hiểu đầy đủ chính sách đối ngoại của Việt Nam, chúng ta không nên tập trung vào quan hệ song phương của Việt Nam với một quốc gia cụ thể mà là cách Việt Nam, với vai trò là một trung tâm, điều chỉnh giữa các mắt xích của mình. Phân tích chính sách đối ngoại của Việt Nam từ góc độ của một mắt xích duy nhất sẽ bỏ lỡ bức tranh toàn cảnh.

Có rất nhiều ví dụ về những diễn giải trái ngược nhau về việc Hà Nội cải thiện quan hệ với một cường quốc, đặt những cải thiện đó trong bối cảnh song phương hơn là đa phương. Ví dụ, khi Việt Nam nâng cấp quan hệ với Hoa Kỳ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện (CSP) vào tháng 9 năm 2023, một số nhà phân tích kết luận rằng Hà Nội đang “nghiêng về phía” Hoa Kỳ. Chỉ ba tháng sau, Việt Nam gia nhập “Cộng đồng Vận mệnh Chung” của Trung Quốc trong chuyến thăm Hà Nội của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Lần này, một số nhà quan sát coi động thái này là sự ủng hộ của Hà Nội đối với tầm nhìn của Bắc Kinh trong cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc.

Cả hai cách nhìn nhận đều đơn giản hóa vấn đề. Khi xem xét các động thái của Hà Nội với Hoa Kỳ và Trung Quốc, Việt Nam rõ ràng muốn vô hiệu hóa tầm quan trọng chính trị của việc nâng cấp quan hệ với Washington bằng cách tham gia vào sáng kiến của Trung Quốc. Ý định của Hà Nội trong việc quản lý các “mắt xích” khác nhau của mình là điều hiển nhiên khi nước này nhanh chóng nâng cấp quan hệ với Nhật Bản, Úc, Malaysia, New Zealand, Indonesia, Singapore, Thái Lan và Vương quốc Anh lên cấp độ CSP sau tháng 9 năm 2023. Trước năm 2023, Hà Nội chỉ có bốn quan hệ CSP – với Trung Quốc, Nga, Ấn Độ và Hàn Quốc.

Một ví dụ khác là chuyến thăm Hoa Kỳ của ông Lâm để tham dự cuộc họp Hội đồng Hòa bình của Tổng thống Donald Trump vào tháng 2, ngay sau khi ông được xác nhận làm Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam nhiệm kỳ 2026-2031. Thời điểm chuyến thăm, chuyến công du nước ngoài đầu tiên của ông sau Đại hội Đảng vào tháng Giêng, một lần nữa làm dấy lên câu hỏi về lập trường của Việt Nam, bởi vì ngoài Lào và Campuchia, các lãnh đạo cấp cao của Việt Nam thường chọn Trung Quốc làm điểm đến cho chuyến công du đầu tiên tới một cường quốc lớn sau khi được bổ nhiệm. Tuy nhiên, ý nghĩa chính trị của chuyến thăm Hoa Kỳ của ông Lâm dễ dàng bị lu mờ bởi chuyến thăm Trung Quốc vào tháng 8 năm 2024, sau khi kế nhiệm cựu Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, người đã qua đời khi đang tại chức vào tháng 7. Và bằng việc thăm Trung Quốc vào tháng trước, ngay sau khi nắm giữ hai chức vụ cao nhất trong hệ thống chính trị Việt Nam, ông Lâm đã nâng cao ý nghĩa biểu tượng của truyền thống này.

Một dấu hiệu khác cho thấy sự điều chỉnh các “mắt xích” của Việt Nam có thể được thấy trong các tuyên bố công khai với các đối tác. Việt Nam luôn nhấn mạnh rằng việc cải thiện quan hệ với một quốc gia không đồng nghĩa với ý định thù địch với quốc gia khác. Ví dụ, về việc nâng cấp quan hệ Hoa Kỳ-Việt Nam năm 2023, ông Trọng nhấn mạnh:

“Việt Nam mong muốn tăng cường quan hệ với Mỹ và các đối tác quốc tế khác theo tinh thần mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vạch ra sau khi Việt Nam giành lại độc lập: Đó là Việt Nam mong muốn kết bạn với tất cả các nước.” Cuối năm đó, ông Trọng đã bác bỏ quan điểm cho rằng Việt Nam đứng về phía Trung Quốc cùng với ông Tập Cận Bình bằng cách khẳng định chính sách đối ngoại của Việt Nam là “độc lập, tự lực, đa phương hóa và đa dạng hóa quan hệ đối ngoại”.

Ông Lâm cũng giữ vững nguyên tắc tương tự. Khi thăm Hoa Kỳ vào tháng 9 năm 2024, ông Lâm nhất trí rằng “Việt Nam và Mỹ có cùng tầm nhìn về việc xây dựng một tương lai chung tốt đẹp hơn cho toàn nhân loại”. Tại cuộc họp Hội đồng Hòa bình,Việt Nam đã quốc tế hóa ý nghĩa chính trị của sự tham gia của ông Lâm bằng cách khẳng định lời kêu gọi giải quyết hòa bình mọi tranh chấp phù hợp với Hiến chương Liên Hợp Quốc và luật pháp quốc tế. Việt Nam không muốn bị coi là chỉ ủng hộ tầm nhìn của Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Tuyên bố chung mới nhất giữa ông Tô Lâm và ông Tập Cận Bình một lần nữa khẳng định chính sách đối ngoại không liên kết của Việt Nam. Sự nhấn mạnh tương tự vào chính sách không liên kết của Việt Nam, vốn được thể hiện trong chủ nghĩa đa phương, cũng được thể hiện rõ trong các tuyên bố với các đối tác CSP sau năm 2023: Nhật Bản, Úc, Malaysia, New Zealand, Indonesia, Singapore, Thái Lan và Vương quốc Anh. Điều này phản ánh nỗ lực có ý thức của Hà Nội nhằm ràng buộc các đối tác với các nguyên tắc “Bốn Không” trong chính sách đối ngoại (không liên minh quân sự, không đứng về phía nước này chống lại nước khác, không xây dựng căn cứ quân sự ở nước ngoài, không sử dụng lãnh thổ Việt Nam để chống lại các nước khác, không sử dụng vũ lực hoặc đe dọa sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế). Bằng cách kiên định với chủ nghĩa đa phương, Hà Nội không đứng về phía ai. 

Việc kiên định với chính sách không liên kết là biện pháp phòng ngừa tốt nhất của Việt Nam trước việc Hoa Kỳ gần đây sử dụng vũ lực một cách bất hợp pháp, bởi vì nó cho phép Hà Nội quản lý quan hệ với Hoa Kỳ như một đối tác chứ không phải là kẻ thù của Hoa Kỳ. Bên cạnh việc đảm bảo với Trung Quốc rằng Việt Nam không đứng về phía Hoa Kỳ chống lại nước này, Việt Nam cũng phải thuyết phục Hoa Kỳ rằng nước này không có ý định tham gia một liên minh do Bắc Kinh lãnh đạo chống lại Washington. Nghiêng về phía Trung Quốc vào thời điểm Washington muốn các đồng minh và đối tác của mình tách khỏi Trung Quốc có nguy cơ đẩy Việt Nam vào cuộc cạnh tranh quyền lực giữa các nước lớn. Thứ nhất, Washington có thể áp đặt thêm thuế quan đối với hàng xuất khẩu của Việt Nam, vốn đạt giá trị 178 tỷ USD vào năm 2025 và vẫn đang tăng trưởng, bất chấp các chính sách bảo hộ của Hoa Kỳ. Thứ hai, Washington có thể hạn chế việc Việt Nam tiếp cận các công nghệ tiên tiến nhạy cảm. Thứ ba, Hoa Kỳ có thể rút lại sự tôn trọng đối với quyền lực chính trị của Đảng Cộng sản Việt Nam (CPV). 

Thứ tư, nghiêng về phía Trung Quốc sẽ làm suy yếu chiến dịch cải tạo đảo đang diễn ra của Việt Nam ở Biển Đông. Lý do Hà Nội có thể xây dựng các đảo mới mà không bị cả Trung Quốc và Hoa Kỳ lên án là do chính sách trung lập của nước này. Nếu Hoa Kỳ tin chắc rằng Việt Nam đã đứng về phía Trung Quốc, họ có thể thách thức các hoạt động của Việt Nam theo cách tương tự như đã làm với Trung Quốc. Cuối cùng, việc nghiêng về phía Trung Quốc sẽ làm suy yếu quan hệ ngoại giao của Hà Nội với các đối tác khác là đồng minh của Hoa Kỳ, những nước mà Hà Nội cũng có các thỏa thuận lớn về cơ sở hạ tầng, công nghệ và chuỗi cung ứng.

Rất dễ để kết luận rằng Việt Nam đang nghiêng về phía Trung Quốc để phòng ngừa việc Hoa Kỳ từ bỏ vai trò lãnh đạo toàn cầu, nhưng khi xem xét kỹ hơn, có vẻ như Việt Nam đang khuyến khích Trung Quốc tôn trọng “Bốn Không” của mình và Trung Quốc sẵn sàng làm như vậy để giữ cho Việt Nam trung lập. Việt Nam đã tận dụng thực tế rằng họ cùng chia sẻ hệ thống chính trị cộng sản như một phương tiện để ràng buộc Trung Quốc vào tầm nhìn “Bốn Không” của mình, vì vậy những diễn biến gần đây như đối thoại “3+3” nên được coi là sự mở rộng của chiến lược đó, chứ không phải là dấu hiệu của sự liên kết mạnh mẽ hơn giữa Việt Nam và Trung Quốc. Từ góc nhìn theo mô hình trung tâm và mắt xích, việc Việt Nam cải thiện quan hệ với một đối tác sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc tăng cường quan hệ với một đối tác khác. Một cách nhìn đơn giản hóa sẽ hiểu sai việc Việt Nam quản lý mạng lưới ngoại giao của mình như những nước đi trong một trò chơi tổng bằng không.

TS Khang Vũ là nghiên cứu viên khách mời tại Khoa Khoa học Chính trị, Boston College. Lê Lam Kiều là cộng tác viên Dự án Đại Sự Ký Biển Đông.

Nguyên tắc hoạt động của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông.

—————

Dự án Đại Sự Ký Biển Đông tồn tại dựa trên tài trợ của cộng đồng. Nếu quý độc giả muốn có một nguồn thông tin tri thức khách quan, đa chiều dựa trên chiều sâu chuyên môn và dữ liệu có hệ thống, Dự án Đại Sự Ký Biển Đông là một địa chỉ mà mọi người có thể tin tưởng. Hãy chung tay cùng với chúng tôi duy trì Dự án bằng cách tài trợ cho Dự án, và khuyến khích bạn bè, đồng nghiệp cùng tài trợ Dự án. Xem hướng dẫn tài trợ ở đây: https://dskbd.org/tai-tro-cho-du-an/. Báo cáo tài chính sẽ được tổng kết vào cuối năm. Chúng tôi xin trân trọng cảm ơn.