Tác giả: Edward Owen và Josiah Guajardo | The Diplomat ngày 6 tháng 5 năm 2026

Lược thuật và đánh giá: Nguyễn Hoàng Trang | Dự án Đại Sự Ký Biển Đông

Tháng 7 năm 2026 đánh dấu tròn một thập kỷ kể từ ngày Toà trọng tài vụ kiện Biển Đông đưa ra phán quyết. Đây là phán quyết có giá trị pháp lý ràng buộc cao nhất hiện tại về Biển Đông, và cũng là một trong những phán quyết bị vi phạm trắng trợn nhất trong lịch sử luật biển quốc tế đương đại. Bài viết xuất hiện trong bối cảnh Trung Quốc tiếp tục có những hình thức cưỡng chế mới trên Biển Đông trong khi ASEAN chưa đưa ra được tuyên bố tập thể nào thách thức trực tiếp hành vi của Bắc Kinh.

Luận điểm trung tâm của các tác giả không mới nhưng được đặt trong bối cảnh kiểm chứng thực địa một cách hệ thống: một thập kỷ sau phán quyết, luật kẻ mạnh [might makes right] đã thay thế luật quốc tế trong vận hành thực tế tại Biển Đông. Tác giả lập luận thông qua ba hệ quả quan sát được. Thứ nhất, Trung Quốc không những không rút lui mà còn mở rộng hiện diện và kiểm soát thực địa trên vùng đặc quyền kinh tế của các quốc gia Đông Nam Á, tại Bãi cạn Scarborough và Quần đảo Trường Sa, và hiện tại khởi động lại chiến dịch xây đảo với việc bồi đắp mới tại Bãi Hải Sâm trong năm 2026. Thứ hai, UNCLOS vốn không có cơ chế thực thi cưỡng chế. Toàn bộ gánh nặng biến phán quyết thành thực tế pháp lý đặt lên vai các quốc gia thành viên và cộng đồng quốc tế, một khoảng trống cấu trúc mà đã không có quốc gia nào đủ ý chí chính trị để lấp đầy trong suốt một thập kỷ qua. Thứ ba, các quốc gia ASEAN có yêu sách ở Biển Đông, đặc biệt Philippines dưới thời Marcos Jr., buộc phải tự thiết kế chiến lược ứng phó riêng lẻ, dù phán quyết vẫn đóng vai trò nền tảng pháp lý không thể thay thế cho tính chính danh của các hành động đó, từ chiến lược “minh bạch chủ động” đến cơ sở để Manila duy trì lập trường không nhượng bộ về chủ quyền trong các vòng đàm phán song phương với Bắc Kinh.

Đáng chú ý, Owen và Guajardo phơi bày một nghịch lý mang tính hệ thống: chính trong giai đoạn Trung Quốc liên tục vi phạm UNCLOS, Bắc Kinh lại đồng thời chỉ trích Hoa Kỳ vi phạm “các chuẩn mực căn bản của quan hệ quốc tế”, yêu cầu Washington tuân thủ luật quốc tế trong vụ bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro, và tuyên bố thuế quan của Hoa Kỳ “vi phạm nghiêm trọng các quy tắc của WTO.” Tiêu chuẩn kép này, theo hai tác giả, không chỉ là vấn đề đạo đức mà còn tạo ra thế lưỡng nan chiến lược cho các đối thủ của Trung Quốc: hoặc tiếp tục tuân thủ luật quốc tế và chấp nhận bất lợi bất đối xứng, hoặc từ bỏ chuẩn mực để cạnh tranh công bằng với Bắc Kinh.

Nhóm tác giả còn chỉ ra một đặc điểm nguy hiểm trong cách Trung Quốc can dự quốc tế. Một mặt, lực lượng hàng hải Trung Quốc thường xuyên vi phạm chủ quyền của một quốc gia. Mặt khác, các công ty nhà nước Trung Quốc đồng thời thâu tóm cổ phần trong hạ tầng trọng yếu của chính quốc gia đó, một mô hình “săn mồi kép” được quan sát thực địa tại Philippines, Sri Lanka và một số quốc gia Đông Nam Á khác. Nhóm tác giả nhận xét thẳng thắn: “Điều này không chỉ kỳ lạ, mà rõ ràng là hành vi săn mồi”.

Sự e dè trước Bắc Kinh được thể hiện rõ ngay trong các thể chế đa phương của các quốc gia nhỏ và tầm trung: Mãi đến năm 2023, bảy năm sau phán quyết, ASEAN mới ra được tuyên bố tập thể về hành vi gây hấn tại Biển Đông, nhưng cũng không đủ trực tiếp và cụ thể về các hành vi của Trung Quốc.

Đánh giá

Điểm mạnh của bài viết nằm ở việc nhận diện và hệ thống hóa tiêu chuẩn kép pháp lý của Trung Quốc như một công cụ chiến lược có chủ đích, không phải mâu thuẫn vô tình. Việc đặt cạnh nhau hành vi vi phạm UNCLOS tại Biển Đông với những lời chỉ trích của Bắc Kinh nhắm vào hành động của Hoa Kỳ dưới danh nghĩa luật quốc tế cho thấy Trung Quốc sử dụng luật quốc tế như một vũ khí diễn ngôn chống lại đối thủ trong khi hoàn toàn miễn nhiễm với cùng chuẩn mực đó khi áp dụng cho chính mình trên thực tế. Định danh “hành vi săn mồi kép”, vừa vi phạm chủ quyền vừa thâu tóm hạ tầng của cùng một quốc gia, là một mô tả cô đọng về cơ chế đòn bẩy tổng hợp mà Bắc Kinh đang triển khai. Quan sát này xứng đáng được tiếp tục nghiên cứu, phân tích đầy đủ hơn.

Tuy nhiên, bài viết bộc lộ một số lỗ hổng phân tích. Nhóm tác giả ngầm quy kết sự thất bại cho UNCLOS như một thiết kế còn khiếm khuyết, trong khi thực ra đó là thất bại của ý chí chính trị quốc tế. Bài viết đã chẩn đoán được sự tê liệt trong thực thi nhưng không giải thích tại sao Hoa Kỳ, Nhật Bản và chính Philippines đã không xây dựng được một liên minh thực thi có “răng nanh” trong suốt một thập kỷ.

Như kết luận của nhóm tác giả, hậu quả chỉ dẫn về một hướng duy nhất. Bắc Kinh sẽ phủ nhận luật quốc tế khi nó cản trở lợi ích của mình, sẽ viện dẫn luật quốc tế khi nó hữu dụng để chỉ trích Hoa Kỳ, và sẽ gây áp lực tối đa lên các quốc gia khác để họ hoặc phớt lờ hoặc từ bỏ các chuẩn mực quốc tế, nhường chỗ cho lợi ích thực dụng của Trung Quốc. Đây không phải chiến thuật tình huống mà là một chiến lược nhất quán, có hệ thống. Một thập kỷ sau phán quyết, câu hỏi không còn là liệu Trung Quốc có tuân thủ luật quốc tế hay không, mà là liệu các quốc gia cùng chung lập trường tôn trọng luật quốc tế còn đủ ý chí chính trị để duy trì các chuẩn mực đó khi chính Washington, quốc gia bảo vệ trật tự dựa trên luật lệ mạnh nhất trong khu vực, đang cho thấy những dấu hiệu bất nhất về cam kết khu vực. Có thể thấy, trước mắt các nước Đông Nam Á và các đối tác, đồng minh của Hoa Kỳ, là những quyết định khó khăn đang chờ đợi.

Đọc toàn văn bài viết ở đây. Nguyễn Hoàng Trang là cộng tác viên Dự án Đại Sự Ký Biển Đông.

Nguyên tắc hoạt động của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông.

—————

Dự án Đại Sự Ký Biển Đông tồn tại dựa trên tài trợ của cộng đồng. Nếu quý độc giả muốn có một nguồn thông tin tri thức khách quan, đa chiều dựa trên chiều sâu chuyên môn và dữ liệu có hệ thống, Dự án Đại Sự Ký Biển Đông là một địa chỉ mà mọi người có thể tin tưởng. Hãy chung tay cùng với chúng tôi duy trì Dự án bằng cách tài trợ cho Dự án, và khuyến khích bạn bè, đồng nghiệp cùng tài trợ Dự án. Xem hướng dẫn tài trợ ở đây: https://dskbd.org/tai-tro-cho-du-an/. Báo cáo tài chính sẽ được tổng kết vào cuối mỗi hai năm. Chúng tôi xin trân trọng cảm ơn.