Tác giả: Selina Ho và Chin-Hao Huang | China Power Project ngày 08 tháng 7 năm 2024

Biên dịch: Lê Bá Nhật Thắng | Dự án Đại Sự Ký Biển Đông

Đông Nam Á có cách nhìn về Trung Quốc khác với phương Tây. Thay vì sợ hãi hoặc chống lại sự trỗi dậy về kinh tế và địa chính trị của Trung Quốc, các quốc gia trong khu vực chủ yếu áp dụng cách tiếp cận thực dụng và coi sự trỗi dậy của Trung Quốc là có lợi về mặt chiến lược và kinh tế đối với sự an toàn thể chế của họ. Các quốc gia Đông Nam Á đang tích cực tăng cường tương tác kinh tế với Trung Quốc vì họ tin rằng an ninh kinh tế là một phần không thể thiếu trong an ninh quốc gia cũng như an ninh toàn diện của Đông Nam Á. Các yêu cầu cấp thiết trong nước về sự tồn tại của chế độ và tính hợp pháp gắn liền với hiệu quả kinh tế là các động lực chính thúc đẩy chính sách của các quốc gia trong khu vực đối với Trung Quốc. Do đó, Trung Quốc trỗi dậy gắn liền chặt chẽ với an ninh khu vực Đông Nam Á và sự ổn định trong nước.

Sự trỗi dậy của Trung Quốc không chỉ là cơ hội kinh tế mà còn là cơ hội chiến lược cho các quốc gia Đông Nam Á để đảm bảo rằng không một cường quốc nào có thể thống trị khu vực. Một Trung Quốc tích cực cho phép các quốc gia Đông Nam Á theo đuổi sự đa dạng hóa kinh tế và chiến lược, ngăn chặn họ trở nên quá phụ thuộc vào Hoa Kỳ hoặc các cường quốc khác. Đồng thời, sự hiện diện của Trung Quốc cung cấp một lý do chiến lược cho các quốc gia Đông Nam Á để giữ Hoa Kỳ không bỏ rơi họ.

Đa dạng hóa về mặt chiến lược

Dù Trung Quốc theo đuổi chính sách đối ngoại ngày càng hung hăng, đặc biệt tại Biển Đông, khu vực Đông Nam Á vẫn chưa có dấu hiệu đáng kể nào cho thấy họ đang cân bằng lực lượng với Bắc Kinh. Chi tiêu quân sự của Đông Nam Á đã giảm hoặc vẫn tương đối ổn định trong hơn hai thập kỷ, cho thấy hầu hết các quốc gia trong khu vực không mong đợi một cuộc xung đột vũ trang mặc dù họ lo ngại về sự ép buộc của Trung Quốc dưới các hình thức hiện hữu khác.

Có hai lý do chính cho điều này. Thứ nhất, ít quốc gia Đông Nam Á nào sẵn sàng thực hiện các đánh đổi nhiều hao tổn chi phí cho nội địa và kinh tế cần thiết chỉ để tăng cường năng lực quân sự nhằm đối phó với sự hung hăng rõ ràng của Trung Quốc. Thứ hai, hầu hết các quốc gia Đông Nam Á không coi Trung Quốc là kẻ bành trướng hoặc là mối đe dọa quân sự trực tiếp. Ngay cả những quốc gia có tranh chấp hàng hải với Trung Quốc, như Philippines và Việt Nam, cũng đã trải qua những giai đoạn quan hệ với Trung Quốc thăng trầm theo ưu tiên của từng lãnh đạo.

Do đó, các quốc gia Đông Nam Á không tham gia vào việc răn đe toàn diện hoặc đẩy mạnh quân sự cứng rắn để ứng phó với sự trỗi dậy của Trung Quốc và không có khả năng làm như vậy trong tương lai gần. Những khác biệt thường được giải quyết thông qua đối thoại và ngoại giao đa phương, được chủ trì bởi Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN).

Tuy nhiên, khu vực này không phải là không có những lo ngại về sự trỗi dậy của Trung Quốc. Thay vào đó, các quốc gia Đông Nam Á đang thực hiện chiến lược đa dạng hóa và duy trì các lựa chọn mở. Ngay cả Lào, quốc gia thường được coi là chịu sự chi phối của Trung Quốc, cũng tham gia vào quá trình đa dạng hóa chiến lược bất cứ khi nào có các lựa chọn thay thế mở ra – bao gồm quan hệ kinh tế với Thái Lan, sự bảo trợ chính trị từ Việt Nam và viện trợ phát triển từ Nhật Bản. Các quốc gia Đông Nam Á lựa chọn điều chỉnh chính sách của mình với các cường quốc lớn tùy theo từng vấn đề cụ thể, với các quyết định được thúc đẩy bởi lợi ích quốc gia.

Sự tồn tại và tính hợp pháp của chế độ 

Thông thường, các quốc gia Đông Nam Á sở hữu một tổ hợp các lựa chọn tương đối hạn chế và không ảnh hưởng nhiều đến sự cạnh tranh giữa các siêu cường, đặc biệt là khi ảnh hưởng về quân sự và kinh tế của Trung Quốc tăng vọt. Tuy nhiên, quyền lực của một bá chủ không thể đạt được chỉ bằng vũ lực. Việc duy trì theo thời gian rất tốn kém và thường làm suy yếu khả năng gây ảnh hưởng thực sự của một quốc gia. Một hình thức lãnh đạo và ảnh hưởng lâu dài hơn bắt nguồn từ sự công nhận và chấp nhận của các quốc gia khác.

Việc các chính phủ Đông Nam Á khẳng định vai trò lãnh đạo của Trung Quốc (hoặc của Hoa Kỳ) đòi hỏi phải xem xét cách thức mà chính trị nội bộ trong từng quốc gia khu vực này ảnh hưởng đến sự khẳng định đó. Nhiều yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến chính sách đối ngoại của một chính phủ Đông Nam Á. Chẳng hạn, di sản lịch sử và sự tương đồng hay khác biệt văn hóa với các cường quốc bên ngoài ảnh hưởng như thế nào đến quá trình ra quyết định của các nước Đông Nam Á? Còn những yếu tố về tính chính danh của chế độ và sự phân hóa chính trị trong nước thì định hình chính sách đối ngoại của họ ra sao?

Để trả lời những câu hỏi này, Trường Yale-NUS và Trường Chính sách công Lý Quang Diệu đã triệu tập một hội nghị tại Singapore vào tháng 3 năm 2023 với các học giả từ sáu quốc gia Đông Nam Á (Indonesia, Lào, Malaysia, Philippines, Singapore và Thái Lan). Các học giả đã trình bày các bài báo được xuất bản trên một ấn bản đặc biệt của Contemporary Southeast Asia vào tháng 4 năm 2024. Các bài báo tiết lộ những khúc mắc trong nước của mỗi nước trong số sáu quốc gia liên quan đến Trung Quốc và Hoa Kỳ cũng như các chiến lược mà họ sử dụng để duy trì sự cân bằng giữa hai quốc gia này. Bằng cách xem xét cách chính sách đối ngoại được định hình ở cấp độ trong nước, cơ sở lý luận để Đông Nam Á áp dụng đa dạng hóa chiến lược ở tầm ngoại giao trở nên rõ ràng và tinh tế hơn nhiều. Quan trọng hơn, việc khám phá cách các yếu tố trong nước thay đổi theo thời gian và không gian cho phép lập bản đồ các thay đổi và tính liên tục trong các chiến lược của các quốc gia Đông Nam Á đối với các cường quốc.

Thú vị hơn nữa là cơ sở lý luận đằng sau những quyết định này lại nhất quán giữa các quốc gia Đông Nam Á trong nghiên cứu: chúng chủ yếu được thúc đẩy bởi các yêu cầu cấp thiết về sự sống còn chính trị và tính hợp pháp của chế độ, và việc ổn định an ninh kinh tế khiến các quốc gia này mở rộng hợp tác kinh tế với Trung Quốc.

Tuy nhiên, có những hạn chế nhất định đối với việc các nhà lãnh đạo của một số quốc gia này có thể theo đuổi mối quan hệ kinh tế với Trung Quốc đến mức nào. Ví dụ, Indonesia, Philippines và Lào bị hạn chế bởi định kiến dư luận. Chính trị đảng phái, chính trị sắc tộc và sự phân mảnh xã hội cũng là những yếu tố quan trọng ở các quốc gia như Malaysia, Singapore và Thái Lan, lý giải cho sự thay đổi trong chính sách của họ đối với Trung Quốc và Hoa Kỳ. Các quyết định mà các chính phủ đương nhiệm từng thời kì của các quốc gia này đưa ra nhằm mục đích củng cố tính hợp pháp và sự tồn tại của họ khi cố gắng xoay xở xung quanh những thách thức trong nước.

Xu hướng tương lai

Những yêu cầu cấp thiết này về sự tồn tại của chế độ thúc đẩy các quốc gia Đông Nam Á không chỉ áp dụng đa dạng hóa chiến lược mà còn phải gắn bó với ASEAN. Các quốc gia Đông Nam Á thích một trật tự khu vực lấy ASEAN làm trung tâm. Sự ưu tiên như vậy được thiết kế cho an ninh chế độ bắt nguồn từ sự dễ bị tổn thương của các quốc gia Đông Nam Á với tư cách là các quốc gia mới nổi. Tuy nhiên, những diễn biến trong nước trong trung hạn đến dài hạn có thể khiến các quốc gia nghiêng về phía Trung Quốc hơn ngay cả khi trật tự khu vực vẫn lấy ASEAN làm trung tâm. Trong tương lai gần, có ba xu hướng trong khu vực cần được theo dõi.

Đầu tiên, số viên chức, nhà ngoại giao và công dân bình thường ở Đông Nam Á được giáo dục và đào tạo tại Trung Quốc ngày càng nhiều hơn thông qua các học bổng do chính quyền trung ương, chính quyền địa phương và các doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc cung cấp. Trải nghiệm của họ với một Trung Quốc thịnh vượng và kiên cường tác động như thế nào đến quan điểm của họ về Trung Quốc, đặc biệt là khi so sánh với các khu vực ở phương Tây dường như bị phân cực và tê liệt bởi chủ nghĩa thượng đẳng và chính trị mang tính bản sắc?

Thứ hai, sự đa dạng và phân mảnh về xã hội và chính trị ở các nước Đông Nam Á cho phép các cơ quan, thực thể Trung Quốc tác động đến các diễn biến trong những quốc gia này. Bắc Kinh thường đầu tư vào các dự án là ưu tiên của giới tinh hoa địa phương mà họ muốn vun đắp. Đã có những lần – mặc dù hiếm – các đại sứ Trung Quốc vận động cho các ứng cử viên trong các cuộc bầu cử địa phương. Các đơn vị của Trung Quốc cũng đã mua lại các nền tảng truyền thông ở một số nước Đông Nam Á và các nhóm doanh nghiệp, qua đó là phương tiện gây áp lực lên chính phủ của họ để tìm kiếm mối quan hệ chặt chẽ hơn với Trung Quốc.

Thứ ba, sự tương đồng về văn hóa với Trung Quốc khiến một số khu vực trong khu vực xích lại gần Trung Quốc hơn. Một cuộc khảo sát của Trung tâm nghiên cứu Pew năm 2022 cho thấy ở Singapore và Malaysia – nơi có đông đảo người Hoa – mọi người có xu hướng có quan điểm ít bất lợi hơn về Trung Quốc. Các cơ quan mặt trận thống nhất của Đảng Cộng sản Trung Quốc cũng hoạt động tích cực trong các nhóm dân tộc trong khu vực, phản ánh lời kêu gọi của Chủ tịch Tập Cận Bình đối với “tất cả những người con trai và con gái của dân tộc Trung Hoa ở trong và ngoài nước” để đóng góp vào sự thịnh vượng vĩ đại của Trung Quốc.

Để Đông Nam Á đi đúng hướng đòi hỏi phải điều chỉnh nhiều hơn về cách chính trị trong nước ảnh hưởng đến các lựa chọn chính sách đối ngoại trong khu vực. Các quốc gia Đông Nam Á thường bị coi là không đủ sức, yếu kém so với tiềm lực của mình. Những thay đổi trong định hướng chính sách đối ngoại của họ không nhất thiết dẫn đến những thay đổi lớn trong cạnh tranh địa chính trị, nhưng nếu Bắc Kinh (và Washington) muốn mở rộng vai trò lãnh đạo của mình trong khu vực, họ sẽ cần phải chú ý nhiều hơn đến động cơ, ưu tiên và lựa chọn được ưa chuộng hơn của các quốc gia Đông Nam Á.

Selina Ho là Giáo sư trợ lý về Quan hệ Quốc tế và Đồng Giám đốc Trung tâm Châu Á và Toàn cầu hóa tại Trường Chính sách Công Lý Quang Diệu thuộc Đại học Quốc gia Singapore. Chin-Hao Huang là Phó Giáo sư Khoa học Chính trị tại Đại học Quốc gia Singapore, được bổ nhiệm tại cả Trường Chính sách Công Lý Quang Diệu và Trường Yale-NUS. Lê Bá Nhật Thắng là cộng tác viên Dự án Đại Sự Ký Biển Đông. Có thể đọc bài viết gốc ở đây: https://chinapower.csis.org/analysis/southeast-asias-policy-china/

Nguyên tắc hoạt động của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông.

—————

Dự án Đại Sự Ký Biển Đông tồn tại dựa trên tài trợ của cộng đồng. Nếu quý độc giả muốn có một nguồn thông tin tri thức khách quan, đa chiều, hệ thống hoá và có chiều sâu chuyên môn, dựa trên dữ liệu (facts-based), Dự án Đại Sự Ký Biển Đông là một địa chỉ mà mọi người có thể tin tưởng. Hãy chung tay cùng với chúng tôi duy trì Dự án bằng cách tài trợ cho Dự án, và khuyến khích bạn bè, đồng nghiệp cùng tài trợ Dự án. Xem hướng dẫn tài trợ ở đây: https://dskbd.org/tai-tro-cho-du-an/. Báo cáo tài chính sẽ được tổng kết vào cuối năm. Chúng tôi xin trân trọng cảm ơn.