Tác giả: Hiroyuki Akita | Nikkei Asia ngày 8 tháng 3 năm 2026

Biên dịch: Lê Lam Kiều | Hiệu đính: Hương Nguyễn | Dự án Đại Sự Ký Biển Đông

Động thái gần đây của Bắc Kinh nhằm cô lập Nhật Bản nhấn mạnh tham vọng toàn cầu không ngừng nghỉ của nước này.

Cuộc chiến giữa Mỹ và Israel chống lại Iran đang có nguy cơ gây ra những hậu quả sâu sắc và mang tính toàn cầu. Khi chiến tranh nhấn chìm Trung Đông, mối đe dọa về một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu ngày càng trở nên nghiêm trọng. Đồng thời, ngày càng có nhiều lo ngại rằng sự tập trung của quốc tế vào việc chống lại sự xâm lược của Nga ở Ukraine có thể suy giảm.

Nhưng nhìn về phía trước trong 10 đến 20 năm tới, rủi ro địa chính trị quan trọng nhất có lẽ nằm ở khả năng chiến lược của Mỹ đối với Trung Quốc bị trật hướng. Nếu sự chú ý của Washington chuyển hướng, Bắc Kinh có thể nắm bắt cơ hội để khẳng định mình táo bạo hơn, đẩy nhanh các nỗ lực nhằm định hình lại trật tự toàn cầu theo đúng tham vọng của mình. Chiến dịch cô lập Nhật Bản đang diễn ra thông qua việc gây áp lực liên tục – và theo góc nhìn của nhiều người là rất bất thường, đã hé mở phần nào về những viễn cảnh có thể xảy ra.

Nước Mỹ mang trong mình một bài học cay đắng từ quá khứ gần đây. Sau vụ tấn công ngày 11tháng 9, chính quyền George W. Bush đã phát động các cuộc chiến ở Afghanistan và Iraq. Những cuộc xung đột này kéo dài gần hai thập kỷ, tiêu hao sự chú ý và nguồn lực của Mỹ vài cuộc chiến chống khủng bố toàn cầu.

Trước những vụ tấn công đó, chính quyền Bush vốn đã đang xây dựng một chiến lược dài hạn nhằm đối phó với thách thức ngày càng lớn từ một Trung Quốc đang trỗi dậy nhanh chóng.

“Một chiến lược mới cứng rắn đối với Trung Quốc cuối cùng cũng sắp được triển khai.” Đó là điệp khúc mà tôi liên tục nghe được từ các quan chức Mỹ trong thời gian làm phóng viên của Nikkei tại Washington.

“Một chiến lược Trung Quốc cứng rắn mới cuối cùng cũng sắp được triển khai.” Đó là điều tôi liên tục nghe từ các quan chức Mỹ trong thời gian làm phóng viên Nikkei tại Washington.

Nhưng các cuộc chiến ở Afghanistan và Iraq đã thay đổi đáng kể quỹ đạo ưu tiên của Washington. Chính quyền bắt đầu coi Trung Quốc là một đối tác trong cuộc chiến chống khủng bố, thể hiện sự thân thiện khác hẳn so với các kế hoạch trước đó.

Cuộc chiến chống khủng bố tiếp tục dưới thời người kế nhiệm của ông là Barack Obama, trong khi Trung Quốc tập trung tích lũy của cải và mở rộng năng lực quân sự, dần dần dịch chuyển cán cân quyền lực ở Châu Á theo hướng có lợi cho mình. Trong nhiều lĩnh vực công nghệ tiên tiến, Trung Quốc đã phát triển đến mức thách thức vị thế bá chủ của Mỹ.

Chính quyền hiện tại của Donald Trump dường như quyết tâm tránh lặp lại những sai lầm trong quá khứ, do đó họ ngần ngại cam kết vào một cuộc chiến trên bộ ở Iran. Tuy nhiên, một cuộc khủng hoảng kéo dài ở Trung Đông có thể ngày càng gây áp lực lên chính sách đối ngoại của Mỹ.

Hiroyuki Akita là nhà phân tích địa chính trị cấp cao của tờ Nikkei (Nihon Keizai Shimbun). Lê Lam Kiều là cộng tác viên thử việc và ThS Hương Nguyễn là cộng tác viên chính thức của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông. Có thể đọc bài viết gốc ở đây. Một bản PDF được lưu trữ trong Không gian Tri thức Chuyên sâu của Thư viện Số Dự án Đại Sự Ký Biển Đông ở đây.

Chính Sách Tiếp Cận Báo Cáo Và Dữ Liệu Chuyên Sâu Của Dự Án Đại Sự Ký Biển Đông.

Nguyên tắc hoạt động của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông.

—————

Dự án Đại Sự Ký Biển Đông tồn tại dựa trên tài trợ của cộng đồng. Nếu quý độc giả muốn có một nguồn thông tin tri thức khách quan, đa chiều dựa trên chiều sâu chuyên môn và dữ liệu có hệ thống, Dự án Đại Sự Ký Biển Đông là một địa chỉ mà mọi người có thể tin tưởng. Hãy chung tay cùng với chúng tôi duy trì Dự án bằng cách tài trợ cho Dự án, và khuyến khích bạn bè, đồng nghiệp cùng tài trợ Dự án. Xem hướng dẫn tài trợ ở đây: https://dskbd.org/tai-tro-cho-du-an/. Báo cáo tài chính sẽ được tổng kết vào cuối mỗi hai năm. Chúng tôi xin trân trọng cảm ơn.

Khi Mỹ phát động cuộc tấn công vào Iran hồi tháng 6 năm ngoái, tôi tình cờ đang có mặt ở nước láng giềng Thổ Nhĩ Kỳ. Trong một cuộc trò chuyện với một cố vấn chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ, ông bày tỏ lo ngại sâu sắc rằng nếu chế độ hiện tại của Iran bị lật đổ mà không có một lựa chọn thay thế khả thi, hậu quả có thể là thảm khốc, đẩy khu vực vào hỗn loạn và có khả năng châm ngòi cho một cuộc nội chiến.

Quân đội Mỹ, với cấu trúc hiện tại, thiếu năng lực tiến hành hai cuộc xung đột lớn cùng một lúc. Elbridge Colby, Thứ trưởng Bộ Chiến tranh phụ trách chính sách và là kiến trúc sư chủ chốt của chiến lược quốc phòng Mỹ, đã lập luận rằng: Để đối phó hiệu quả với Trung Quốc, cần phải giảm bớt các cam kết ở Châu Âu và Ukraina. Nếu đánh giá đó còn giữ nguyên giá trị, Washington có rất ít dư địa để gánh thêm một cuộc chiến tranh Trung Đông.

Từ góc nhìn Châu Á, mối lo ngại lớn hơn là căng thẳng leo thang ở Trung Đông sẽ thu hút ngày càng nhiều hơn sự chú ý hơn của Trump, làm giảm khả năng của ông trong việc giải quyết các thách thức an ninh cấp bách từ Trung Quốc và Triều Tiên. Thêm vào đó, cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ vào tháng 11 đang đến gần, dự kiến ​​sẽ đòi hỏi ngày càng nhiều sự quan tâm và vốn chính trị của tổng thống.

Ngay cả trong hoàn cảnh bình thường, tầm nhìn chiến lược của Trump cũng tương đối hẹp. Trọng tâm chính của ông là Greenland và Châu Mỹ, những khu vực mà ông coi là “sân sau” truyền thống của Mỹ. Trump tỏ ra ít mặn mà với việc tăng cường can thiệp quân sự ở những nơi khác để duy trì phạm vi ảnh hưởng rộng lớn hơn của Mỹ.

Cuộc tấn công của Mỹ vào Iran nhiều khả năng cũng gây chấn động Bắc Kinh. Hầu như không có gì nghi ngờ rằng các nhà lãnh đạo Trung Quốc đang rất lo ngại về những gián đoạn tiềm tàng đối với nguồn cung năng lượng và những hậu quả kinh tế rộng lớn hơn.

Sau cuộc khủng hoảng ở Venezuela, Iran – một đối tác quan trọng khác trong nỗ lực của Trung Quốc nhằm hình thành một khối chống Mỹ – đã trở thành mục tiêu tấn công của Mỹ. Sự mất ổn định của chính quyền Tehran là thêm một đòn giáng nặng nề nữa đối với Bắc Kinh. Hơn nữa, sự sẵn sàng rõ ràng của Trump trong việc sử dụng vũ lực không do dự càng làm tăng thêm tính khó lường, làm phức tạp hoá tính toán chiến lược của Trung Quốc.

Đồng thời, Bắc Kinh có thể nhìn thấy cơ hội trong việc Washington ngày càng bị sa lầy sâu hơn ở Tây bán cầu và Trung Đông. Nếu những cam kết này bào mòn sự tập trung và nguồn lực của Mỹ, Trung Quốc có thể thấy dễ dàng hơn trong việc mở rộng ảnh hưởng trên khắp Châu Á. Trong một động thái có vẻ như đã được tính toán kỹ lưỡng, Bắc Kinh đã tăng cường nỗ lực làm suy yếu mạng lưới liên minh của Mỹ tại khu vực này.

Trong chiến dịch đó, Nhật Bản nổi lên như một mục tiêu hàng đầu. Trung Quốc đã khuyến cáo công dân của mình không nên đến Nhật Bản, áp đặt các biện pháp trừng phạt kinh tế và tăng cường một chiến dịch chỉ trích và gây áp lực chống Nhật Bản kéo dài.

Những phát biểu của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi về vấn đề Đài Loan hồi tháng 11 năm ngoái, vốn đã vấp phải phản ứng giận dữ từ giới lãnh đạo Trung Quốc, chỉ là chất xúc tác. Đối với Trung Quốc, “chuỗi đảo thứ nhất”, trải dài từ Okinawa qua Đài Loan đến Philippines, đại diện cho một vành đai phòng thủ then chốt ngăn cách vùng biển ven bờ của Trung Quốc với Thái Bình Dương rộng lớn. Chiến lược lâu dài của Bắc Kinh là gây áp lực lên Nhật Bản, làm suy yếu liên minh Mỹ-Nhật và đẩy lực lượng Mỹ xa khỏi ranh giới chiến lược này.

Đồng thời, chính quyền của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đang tích cực thúc đẩy một luận điệu toàn cầu miêu tả chính phủ Takaichi như đang tìm cách khôi phục chủ nghĩa quân phiệt. Theo nhiều nguồn tin ngoại giao, Trung Quốc thậm chí đã khuyến khích các nhà lãnh đạo của các quốc gia lớn bỏ qua Nhật Bản khi công du khu vực, một nỗ lực có tính toán nhằm cô lập Tokyo về mặt ngoại giao.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã đến thăm Trung Quốc vào tháng 12, tiếp theo là Thủ tướng Canada Mark Carney vào tháng 1 và Thủ tướng Đức Friedrich Merz vào tháng 2. Cả ba đều không dừng chân ở Nhật Bản. Tuy nhiên, chuyến thăm Nhật Bản của ông Carney trong tháng này, tiếp theo là chuyến thăm dự kiến ​​của ông Macron vào cuối tháng 3, cho thấy những diễn biến này không nhất thiết chỉ ra sự xấu đi trong quan hệ của những nước này với Tokyo.

Dù vậy, Trung Quốc nhiều khả năng sẽ tiếp tục thúc giục các nhà lãnh đạo nước ngoài bỏ qua Nhật Bản, dựa trên sự tự tin từ một “câu chuyện thành công” trong quá khứ. Năm 1998, Tổng thống Mỹ Bill Clinton đã đến thăm Trung Quốc mà không dừng chân ở Nhật Bản, nhấn mạnh sự hợp tác Mỹ – Trung. Sự kiện này đã gây ra làn sóng phản đối dữ dội, được gọi là hiện tượng “Japan passing” (bỏ qua Nhật Bản), dẫn đến một giai đoạn băng giá nhất thời trong quan hệ Mỹ-Nhật.

Giống như Nhật Bản, Philippines, một đồng minh quan trọng khác của Mỹ trên chuỗi đảo thứ nhất, cũng đã trở thành mục tiêu của áp lực từ Trung Quốc. Trong chuyến thăm nước này của tôi để tham dự một hội nghị vào cuối tháng Hai, căng thẳng về tranh chấp lãnh thổ ở Biển Đông đang leo thang một cách rõ rệt.

Vào tháng 12, Lực lượng Hải cảnh Trung Quốc đã bắn vòi rồng áp lực cao vào các tàu cá Philippines hoạt động ở Biển Đông, làm hư hại hai tàu. Đến tháng Hai, giữa lúc ngôn luận về các tranh chấp ngày càng gay gắt, Đại sứ quán Trung Quốc tại Manila cảnh báo rằng sự xấu đi hơn nữa trong quan hệ có thể khiến “hàng triệu người Philippines mất việc làm”, làm gia tăng đáng kể áp lực ngoại giao.

Chuẩn đô đốc Jay Tarriela thuộc Lực lượng Bảo vệ bờ biển Philippines đã nhận xét rằng Trung Quốc đang leo thang chiến dịch cưỡng chế trên hai mặt trận. “Trong nỗ lực mở rộng quyền kiểm soát Biển Đông, Trung Quốc đã liên tục tăng cường sức ép trên thực địa,” Tarriela nói. “Với việc Philippines đảm nhiệm chức Chủ tịch ASEAN năm nay, Bắc Kinh cũng đã tăng cường các thông điệp hăm dọa trên mạng xã hội, tiếp tục leo thang các chiến thuật gây áp lực củ mình.”

Ngay cả khi Mỹ thắng thế trong cuộc đấu tranh quyền lực với Iran, nước này vẫn có nguy cơ tụt hậu trong cuộc cạnh tranh chiến lược với Trung Quốc. Để tránh kết quả đó, vai trò của các đồng minh Mỹ là vô cùng quan trọng. Do đó, điều cấp thiết là Nhật Bản phải chống lại những nỗ lực cô lập của Trung Quốc và nỗ lực tăng cường đoàn kết không chỉ với Washington mà còn với mạng lưới đồng minh rộng lớn hơn của Mỹ.