Tác giả: Abhijit Singh | Hindustantimes ngày 8 tháng 3 năm 2026

Biên dịch: Lê Bá Nhật Thắng | Hiệu đính: Hoàng Việt Hải | Dự án Đại Sự Ký Biển Đông

Các quốc gia dù không tham chiến vẫn thường thấy mình bị cuốn vào không gian địa lý tác chiến và phải hứng chịu những hệ lụy nằm ngoài mọi kịch bản dự tính.

Vụ đánh chìm một chiến hạm của Hải quân Iran ở vùng biển phía Đông Ấn Độ Dương là lời nhắc nhở sắc bén rằng những giả định dễ chịu của ngoại giao hàng hải thời bình có thể nhanh chóng sụp đổ ngay khi tiếng súng chiến sự bắt đầu vang lên. Theo các nguồn tin, Tàu IRIS Dena đã rời cảng Visakhapatnam từ lâu trước khi chiến sự bùng nổ. Tuy nhiên, vào thời điểm con tàu đang hành trình qua Ấn Độ Dương, nó đã trở thành mục tiêu bị săn đuổi. Một tàu ngầm Hoa Kỳ đã phóng ngư lôi đánh chìm con tàu tại vị trí cách Galle khoảng 40 hải lý về phía nam, thuộc vùng biển nằm trong Vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) của Sri Lanka, nhưng theo luật quốc tế, là khu vực mở cửa cho các hoạt động quân sự nước ngoài.

Biến cố này đã gây tổn thất nhân mạng nặng nề. Trong số 187 thành viên thuỷ thủ đoàn, 87 người được báo cáo là đã tử nạn. Những sĩ quan và thủy thủ mà chỉ vài ngày trước đó còn tham gia một cuộc tập trận hải quân đa quốc gia, đột nhiên trở thành nạn nhân của một cuộc chiến mà có lẽ họ chỉ vừa mới nhận thức được. Số phận của họ phản ánh logic không khoan nhượng của chiến tranh hải quân: Một khi chiến sự bắt đầu, khí tài của đối phương tại vùng biển quốc tế sẽ trở thành mục tiêu hợp lệ.

Vụ việc cũng làm nổi bật thế lưỡng nan khó xử mà chiến tranh áp đặt lên các quốc gia trung lập. Các quốc gia dù không phải là bên tham chiến thường thấy mình bị cuốn vào không gian địa lý tác chiến của cuộc xung đột, và phải đối mặt với những những hậu quả mà họ chưa bao giờ lường trước. Khi các bên tham chiến tranh giành quyền kiểm soát trên biển, các quốc gia trung lập phải duy trì khoảng cách công bằng với cả hai bên một cách nghiêm ngặt.

Số phận của tàu IRIS Dena minh hoạ rõ ràng thế lưỡng nan này. Rời khỏi Ấn Độ từ rất lâu trước khi chiến tranh bắt đầu, con tàu bỗng thấy mình đang phải điều hướng trên một đại dương đã trở thành môi trường thù địch về mặt tác chiến. Các thủy thủ hẳn đã nhận ra sự mong manh của mình khi không một quốc gia ven biển nào dám cho họ trú ẩn vì sợ vi phạm nguyên tắc trung lập. Dù có nguồn tin cho biết Ấn Độ đã đề nghị hỗ trợ tàu Dena trước đó và thực tế là một chiến hạm Iran khác, tàu IRIS Lavan, đã cập cảng Kochi một ngày sau khi tàu Dena bị đánh chìm, nhưng việc thuyền trưởng tàu Dena khước từ lời đề nghị của Ấn Độ vẫn là một câu hỏi chưa có lời giải.

Theo các nguồn tin, con tàu đã ở ngoài khơi vùng biển phía nam Sri Lanka vài giờ trước khi bị tấn công và đánh chìm. Có những thông tin cho rằng tàu đã xin phép cập cảng Galle, nhưng Colombo đã do dự trong việc đưa ra phản hồi. Sự do dự này không có gì đáng ngạc nhiên. Quyết định về việc cho phép chiến hạm của các bên tham chiến vào cảng có những hệ lụy tức thời đối với các quốc gia trung lập đang giằng xé giữa việc cứu trợ nhân đạo và gìn giữ thế trung lập. Đáng ghi nhận, Hải quân Sri Lanka đã tiến hành một chiến dịch tìm kiếm và cứu nạn quyết liệt sau vụ chìm tàu, cứu sống hơn 30 người. Colombo sau đó đã cho phép một tàu chiến khác của Iran, chiếc IRIS Bushehr, cập cảng Trincomalee để sơ tán thủy thủ đoàn. Tuy nhiên, chính phủ Sri Lanka được cho là đang chịu áp lực từ Hoa Kỳ không cho hồi hương các thủy thủ được cứu sống từ tàu IRIS Dena.

Sri Lanka không phải là quốc gia đầu tiên đối mặt với tình cảnh khó khăn này. Lịch sử có nhiều ví dụ về những tình huống tiến thoái lưỡng nan của sự trung lập. Trong Thế chiến II, các quốc gia trung lập thường xuyên trở thành nơi trú ẩn tạm thời cho những con tàu bị hư hại và các thủy thủ đoàn bị mắc kẹt. Các hoạt động tiếp nhận nhân đạo – dù là cứu nạn, cho tị nạn hay quản thúc – thường vấp phải những cáo buộc từ bên này hoặc bên kia của cuộc chiến rằng tính trung lập đã bị xâm phạm. Tuy nhiên, thế lưỡng nan của Colombo bất thường ở chỗ vụ việc xảy ra rất xa không gian chiến trường chính của cuộc xung đột.

Đối với Ấn Độ, các tình tiết xung quanh vụ đánh chìm tàu IRIS Dena cũng gây ra những bất an sâu sắc. Con tàu này đã là khách mời của Hải quân Ấn Độ chỉ vài ngày trước khi bị tiêu diệt và dù vụ việc xảy ra bên ngoài Vùng đặc quyền kinh tế của Ấn Độ, nó lại diễn ra trong vùng biển mà New Delhi coi là một phần của khu vực lân cận chiến lược trực tiếp. Về mặt pháp lý, các bên tham chiến được tự do tấn công lẫn nhau trên vùng biển quốc tế. Tuy nhiên, chiến hạm Iran chỉ vừa mới tham gia một cuộc tập trận hải quân đa quốc gia và, theo nhiều nguồn tin, đang hoạt động trong khuôn khổ giao thức hợp tác điển hình của những hoạt động gắn kết như vậy. Con tàu bị đánh chìm bởi một tàu ngầm thuộc về một trong những đối tác hàng hải thân cận nhất của Ấn Độ – và cũng là bên đã tự mình tham gia vào cùng cuộc tập trận đó. Mặc dù Hoa Kỳ không triển khai tàu chiến cho cuộc tập trận, họ đã hiện diện thông qua các hình thức tham gia khác.

Cần khẳng định rằng Ấn Độ không phải chịu trách nhiệm pháp lý hay trách nhiệm tác chiến nào trong việc bảo vệ con tàu. Các nghĩa vụ như vậy không mở rộng ra ngoài lãnh hải. Tuy nhiên, ngoại giao đòi hỏi một mức độ nhạy cảm chiến lược vượt ra ngoài những câu chữ cứng nhắc của luật pháp. Hãy xem xét một kịch bản ngược lại. Nếu một tàu chiến Ấn Độ đánh chìm một tàu Pakistan đang trở về từ một cuộc tập trận đa quốc gia ở Hawaii hoặc Guam, ngay bên ngoài lãnh hải của Hoa Kỳ, tín hiệu đó sẽ gây bất an sâu sắc cho Hải quân Hoa Kỳ. Washington chắc chắn sẽ cảm thấy bẽ mặt trước cảnh tượng một tàu chiến khách mời bị tiêu diệt bởi hải quân của một đối tác đã tham gia cùng cuộc tập trận.

Vấn đề đặt ra, vì thế, không phải là tính hợp pháp mà là niềm tin. Nếu các cuộc chiến sự chuẩn bị lan rộng vào Ấn Độ Dương, một thông báo ngầm và kịp thời cho các đối tác thân cận như Ấn Độ sẽ là điều phù hợp, đơn giản chỉ để báo hiệu rằng khu vực này có thể sớm trở thành một chiến trường tác chiến. Khi một con tàu vừa tham gia một cuộc tập trận đa phương lại bị đánh chìm vài ngày sau đó ở vùng biển lân cận, điều này chắc chắn sẽ phủ bóng đen lên mục đích ngoại giao mà các hoạt động gắn kết hải quân được thiết kế để phục vụ. Tác động về mặt hình ảnh thực sự quan trọng, vì ngoại giao hải quân và chiến tranh hải quân diễn ra trên cùng một vùng biển.

Đối với New Delhi – bên thường được các nhà hoạch định chính sách Hoa Kỳ mô tả là một trong những đối tác đáng tin cậy nhất của Washington ở Ấn Độ Dương – sự cố này chắc chắn đặt ra những câu hỏi phức tạp. Nó gợi lên suy ngẫm về mức độ nhạy cảm chiến lược được dành cho các lợi ích ngoại giao của đối tác chính của Hoa Kỳ tại Ấn Độ Dương. Nếu các quan hệ đối tác chiến lược đòi hỏi một mức độ nhận thức chính trị nhất định về cách các hành động có khả năng bị nhìn nhận bởi các đồng minh, thì chính quyền Trump đã thể hiện sự coi thường đáng kể đối với những cân nhắc như vậy trong trường hợp này.

Sự kiện này cũng là một lời nhắc nhở về một sự thật lâu dài hơn: Các cường quốc cuối cùng vẫn sẽ luôn đặt các mệnh lệnh chiến lược của riêng họ lên ưu tiên hàng đầu. Trong những thời khắc xung đột, sự nhạy cảm của các quốc gia đối tác thường bị đặt thấp hơn logic của chiến tranh và lợi ích quốc gia.

Abhijit Singh là một sĩ quan hải quân đã nghỉ hưu và là cựu Trưởng ban Chính sách Hàng hải tại ORF (Quỹ Nghiên cứu Quan sát), New Delhi. Các quan điểm được trình bày là quan điểm cá nhân của tác giả. Lê Bá Nhật Thắng và Hoàng Việt Hải là cộng tác viên Dự án Đại Sự Ký Biển Đông. Có thể đọc bài viết gốc ở đây.

Chính Sách Tiếp Cận Báo Cáo Và Dữ Liệu Chuyên Sâu Của Dự Án Đại Sự Ký Biển Đông.

Nguyên tắc hoạt động của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông.

—————

Dự án Đại Sự Ký Biển Đông tồn tại dựa trên tài trợ của cộng đồng. Nếu quý độc giả muốn có một nguồn thông tin tri thức khách quan, đa chiều dựa trên chiều sâu chuyên môn và dữ liệu có hệ thống, Dự án Đại Sự Ký Biển Đông là một địa chỉ mà mọi người có thể tin tưởng. Hãy chung tay cùng với chúng tôi duy trì Dự án bằng cách tài trợ cho Dự án, và khuyến khích bạn bè, đồng nghiệp cùng tài trợ Dự án. Xem hướng dẫn tài trợ ở đây: https://dskbd.org/tai-tro-cho-du-an/. Báo cáo tài chính sẽ được tổng kết vào cuối mỗi hai năm. Chúng tôi xin trân trọng cảm ơn.