Tác giả: The Economist ngày 5 tháng 1 năm 2026

Biên dịch: Lê Lam Kiều | Hiệu đính: Hương Nguyễn | Dự án Đại Sự Ký Biển Đông

Đây không phải là một khuôn mẫu cho Đài Loan. Đây là một lời cảnh tỉnh về tầm ảnh hưởng toàn cầu của Trung Quốc.

Những vị khách nước ngoài cuối cùng đến gặp Nicolás Maduro tại Caracas – trước cuộc chạm trán bất ngờ với lực lượng Hoa Kỳ – là các nhà ngoại giao cấp cao của Trung Quốc. Chỉ vài giờ trước khi bị kéo ra khỏi phòng ngủ, Maduro đã tiếp một phái đoàn do đặc phái viên phụ trách Mỹ Latinh của Tập Cận Bình dẫn đầu. “Trung Quốc và Venezuela! Đoàn kết!” vị tổng thống Venezuela rạng rỡ tuyên bố. Vì vậy, không khó để thấy vì sao Trung Quốc lại phản ứng với sự sửng sốt trước can thiệp gây chấn động của Donald Trump tại Venezuela. Không chỉ vì Hoa Kỳ đã bắt giữ một trong những đồng minh thân cận nhất của Trung Quốc ở Nam Mỹ, sự kiện này còn phơi bày những giới hạn của sức mạnh Trung Quốc.

Một số người đặt câu hỏi liệu hành động của Hoa Kỳ ở Caracas có thể mở đường cho điều tương tự ở Đài Bắc hay không. Nếu Hoa Kỳ đã cho thấy họ có thể phớt lờ luật pháp quốc tế và bắt cóc một nhà lãnh đạo nước ngoài mà họ không ưa, thì điều gì ngăn Trung Quốc làm điều tương tự bên kia Eo biển Đài Loan? Tuy nhiên, phép so sánh này không thật sự chính xác. Trở ngại của Trung Quốc không nằm ở việc tôn trọng luật pháp quốc tế – bởi Bắc Kinh coi việc thống nhất là một vấn đề hoàn toàn nội bộ. Mối quan tâm chính của Trung Quốc là liệu một cuộc xâm lược Đài Loan có thể đạt được thành công hay không. Theo nghĩa đó, trường hợp Venezuela không mang nhiều tính chỉ dẫn. Trung Quốc sẽ nhắm tới nhiều hơn là việc bắt giữ một nhà độc tài đơn lẻ. Mục tiêu của họ là tiếp quản toàn diện một nền dân chủ năng động, và hệ phòng thủ của Đài Loan hầu như chắc chắn mạnh hơn của Venezuela.

Câu hỏi đáng quan tâm hơn là việc bắt giữ ông Maduro có ý nghĩa gì đối với vị thế của Trung Quốc với các đối tác toàn cầu. Theo AidData, một trung tâm nghiên cứu thuộc College of William and Mary ở Virginia, Venezuela là nước nhận nhiều khoản vay và viện trợ chính thức nhất từ Trung Quốc ở Nam Mỹ, với tổng giá trị khoảng 106 tỷ USD trong giai đoạn từ năm 2000 đến 2023. Phần lớn nguồn vốn này chảy vào các dự án cơ sở hạ tầng của Venezuela, đặc biệt trong lĩnh vực sản xuất năng lượng. Những năm gần đây, do kinh tế Venezuela rơi vào khủng hoảng, Trung Quốc đã chuyển trọng tâm sang tái cơ cấu nợ. Đồng thời, Trung Quốc cũng trở thành đối tác không thể thay thế của Venezuela, khi là một trong số ít quốc gia thách thức các lệnh trừng phạt của Hoa Kỳ. Mặc dù Trung Quốc chỉ nhập khoảng 5% tổng lượng dầu thô từ Venezuela, con số đó chiếm tới khoảng 80% nhu cầu quốc tế đối với dầu thô Venezuela.

Những liên kết kinh tế này đã đưa hai nước xích lại gần nhau hơn về mặt chính trị. Việc bênh vực Venezuela là một cách để Trung Quốc thúc đẩy tầm nhìn “đa cực” của mình – thuật ngữ tóm tắt cho một thế giới trong đó Hoa Kỳ ít thống trị hơn và Trung Quốc thống trị nhiều hơn. Năm 2023, Trung Quốc đã nâng cấp mối quan hệ với Venezuela lên quan hệ đối tác “hữu nghị trong mọi hoàn cảnh” (“all-weather” partnership), một định danh ngoại giao thể hiện sự thân thiết mà nước này chỉ dành cho một số ít quốc gia. Và Venezuela là nước mua vũ khí Trung Quốc lớn nhất ở Nam Mỹ, bao gồm cả các hệ thống radar dường như không giúp ích được gì nhiều cho ông Maduro.

Tuy nhiên, sự ủng hộ của Trung Quốc, xét cho cùng, hóa ra chủ yếu mang tính khẩu hiệu. Đó là bài học mà Iran đã rút ra khi máy bay Hoa Kỳ oanh tạc các cơ sở hạt nhân của nước này vào tháng Sáu năm ngoái. Trong vài tháng qua, Trung Quốc thường xuyên lên án việc triển khai quân sự của Hoa Kỳ gần Venezuela và, sau cuộc đột kích ở Caracas, đã chỉ trích Washington mạnh mẽ. Nhưng ngoài những lời lẽ mạnh mẽ, Trung Quốc đã làm gì để hỗ trợ Maduro vào lúc ông cần nhất? Bắc Kinh đã phát triển, nhưng lại thận trọng trong việc xuất khẩu các hệ thống vũ khí tiên tiến có thể tạo sức răn đe mạnh hơn trước các cuộc tấn công của Hoa Kỳ. Các đối tác “hữu nghị trong mọi hoàn cảnh” của Trung Quốc có thể bắt đầu tự hỏi liệu Bắc Kinh thực sự sẵn sàng bảo vệ họ trước những cơn bão dữ dội hay chỉ là bạn bè khi trời nắng.

Vụ bắt ông Maduro cũng là một cú đánh thức đối với tự nhận thức của Trung Quốc về vai trò một cường quốc toàn cầu thực thụ. “Hệ luận Trump” (Trump’s corollary) đối với Học thuyết Monroe, được nêu trong chiến lược an ninh quốc gia mới của Hoa Kỳ vào tháng 12, cam kết ngăn chặn “các đối thủ Phi Bán cầu” triển khai lực lượng quân sự hoặc kiểm soát những tài sản chiến lược ở Tây Bán cầu. Mục tiêu rất rõ ràng: Trung Quốc. Chỉ vài ngày sau đó, Trung Quốc công bố văn kiện chính sách đầu tiên về Mỹ Latinh sau gần một thập kỷ, trong đó mô tả khu vực này là phần không thể tách rời của trật tự toàn cầu mà ông Tập muốn định hình. Sinh động hơn là những hình ảnh một cuộc diễn tập chiến tranh mô phỏng trên máy tính được phát sóng trên truyền hình nhà nước Trung Quốc vào tháng 12, trong đó các đơn vị “đỏ” được đặt vào thế đối đầu với kẻ thù “xanh” gần Vịnh Mexico.

Trên thực tế, Trung Quốc đã mở rộng dấu chân ở Nam Mỹ, gây lo ngại lớn cho giới chức ở Washington. Ảnh vệ tinh cho thấy Bắc Kinh đã xây dựng các trạm giám sát điện tử tại Cuba. Ở Argentina, Trung Quốc vận hành một trạm vô tuyến không gian sâu. Từ khai thác niken đến sản xuất xe điện, các công ty Trung Quốc đang trở thành một lực lượng kinh tế đáng kể tại Brazil. Các nhà đầu tư Trung Quốc hiện nắm cổ phần trong một dải cơ sở hạ tầng khắp khu vực, trong đó gây tranh cãi nhất là việc một tập đoàn Hồng Kông sở hữu cảng ở hai đầu Kênh đào Panama. Chính quyền Trump đang thúc giục chuyển những cảng này sang tay nhà đầu tư Hoa Kỳ. Trung Quốc vẫn kiên định giữ lập trường.

“Chờ thời nhưng không ẩn mình”

Cuộc đột kích vào Venezuela đã khiến một số chuyên gia ở Bắc Kinh kêu gọi Trung Quốc điều chỉnh chính sách. Ông Kim Sán Vinh (Jin Canrong) thuộc Đại học Nhân dân lập luận rằng Bắc Kinh phải đối mặt với thực tế: dù làm gì ở khu vực này, Trung Quốc nhiều khả năng sẽ phải chạm trán trực tiếp với Hoa Kỳ. Ông cho rằng ít nhất trong giai đoạn hiện nay, Trung Quốc nên thận trọng hơn trong đầu tư tại Nam Mỹ và thay vào đó nhấn mạnh thương mại, nhằm duy trì quan hệ kinh tế và tránh làm gia tăng căng thẳng với Hoa Kỳ dưới thời ông Trump.

Mất mát lớn nhất trong tất cả những diễn biến này có thể là các nước Mỹ Latinh đang tìm kiếm đầu tư từ Trung Quốc trong những lĩnh vực mâu thuẫn với lợi ích chiến lược của Hoa Kỳ, theo Margaret Myers thuộc Trường Nghiên cứu Quốc tế và Cao cấp Johns Hopkins ở Washington. Mỉa mai ở chỗ lời đề nghị mang tính khẩu hiệu của Trung Quốc – như một lựa chọn thay thế cho một nước Mỹ quá áp đảo – hiếm khi trông hấp dẫn đến vậy đối với nhiều nước trong khu vực. Nhưng số phận của ông Maduro cho thấy rằng, ít nhất ở thời điểm này, Trung Quốc vẫn thiếu cả sức mạnh lẫn ý chí để tung ra một đòn đáp trả tương xứng nhằm đối trọng với Hoa Kỳ.

Lê Lam Kiều và thạc sĩ Hương Nguyễn lần lượt là cộng tác viên thử việc và cộng tác viên chính thức của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông. Có thể đọc bài viết gốc ở đây. Một bản PDF dành cho các nhà tài trợ được lưu trữ ở đây. Hướng dẫn tài trợ Dự án ở đây.

Nguyên tắc hoạt động của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông.

—————

Dự án Đại Sự Ký Biển Đông tồn tại dựa trên tài trợ của cộng đồng. Nếu quý độc giả muốn có một nguồn thông tin tri thức khách quan, đa chiều dựa trên chiều sâu chuyên môn và dữ liệu có hệ thống, Dự án Đại Sự Ký Biển Đông là một địa chỉ mà mọi người có thể tin tưởng. Hãy chung tay cùng với chúng tôi duy trì Dự án bằng cách tài trợ cho Dự án, và khuyến khích bạn bè, đồng nghiệp cùng tài trợ Dự án. Xem hướng dẫn tài trợ ở đây: https://dskbd.org/tai-tro-cho-du-an/. Báo cáo tài chính sẽ được tổng kết vào cuối mỗi hai năm. Chúng tôi xin trân trọng cảm ơn.